Một câu chuyện cười hoạt động bằng cách cài vào đầu người nghe một giả định ngầm, rồi dùng câu chốt lật ra một cách hiểu thứ hai mà người nghe không ngờ nhưng thấy hợp lý ngay lập tức. Phần dẫn (setup) dắt người nghe đi theo cách hiểu thứ nhất; câu chốt (punchline) bật cách hiểu thứ hai. Tiếng cười bật ra đúng khoảnh khắc người nghe nhận ra mình đã hiểu sai từ đầu, và nhận ra điều đó trong chớp mắt.
Hai nửa của một câu đùa
Ai từng học viết hài đều nghe về "phần dẫn và câu chốt". Nhưng chỉ nói vậy thì giống như nói một chiếc xe gồm thân và bánh: đúng mà không giúp sửa được xe. Câu hỏi thật sự là phần dẫn làm gì trong đầu người nghe, và câu chốt làm gì với thứ đã được cài vào đó.
Greg Dean, trong Step by Step to Stand-Up Comedy, đưa ra một mô hình được dùng rộng rãi trong các lớp hài độc thoại. Theo ông, một câu đùa có thể tách ra thành vài thành phần, và khi đã gọi được tên chúng, người viết có thể dựng câu đùa từ một quan sát bất kỳ, hoặc tìm ra vì sao một câu đùa không ăn.
Mô hình của Greg Dean: các bộ phận bên trong
| Thành phần | Nằm ở đâu | Vai trò |
|---|---|---|
| Giả định ngầm (target assumption) | Trong đầu người nghe, sinh ra từ phần dẫn | Cách hiểu "đương nhiên" mà người nghe tự điền, không ai nói ra |
| Điểm nối (connector) | Một chữ, một chi tiết trong phần dẫn | Thứ có thể hiểu theo hai cách; là bản lề của cú lật |
| Cách hiểu thứ nhất | Trong đầu người nghe | Cách hiểu tự nhiên của điểm nối, nuôi giả định ngầm |
| Cách hiểu thứ hai (reinterpretation) | Do câu chốt bật ra | Cách hiểu khác của cùng điểm nối, bất ngờ nhưng hợp lý |
| Câu chốt (punch) | Cuối câu đùa | Lộ ra cách hiểu thứ hai, phá giả định ngầm |
Điểm hay của mô hình là nó chỉ ra rằng phần lớn công việc diễn ra trong đầu người nghe, không phải trên trang giấy. Người viết không nói giả định ngầm ra; người nghe tự tạo nó. Câu đùa thành công khi người viết đoán đúng người nghe sẽ tự điền gì.
Mổ một câu đùa mẫu
Ví dụ tự viết:
"Bác sĩ dặn tôi phải bỏ thói quen ăn khuya. Giờ tôi ăn sớm hơn: ba giờ sáng."
- Phần dẫn: "Bác sĩ dặn tôi phải bỏ thói quen ăn khuya."
- Giả định ngầm: người nói sẽ ăn tối sớm, đi ngủ, không ăn vào đêm.
- Điểm nối: chữ "khuya", và ý "ăn sớm hơn".
- Cách hiểu thứ nhất: "sớm hơn" là sớm hơn trong buổi tối, như bảy giờ.
- Cách hiểu thứ hai: "sớm hơn" là sớm hơn theo đồng hồ của ngày hôm sau, tức là ăn lúc rạng sáng, và về lý thuyết thì không còn là "khuya".
- Câu chốt: "ba giờ sáng."
Câu đùa này buồn cười ở mức vừa phải. Mô hình giúp thấy vì sao: điểm nối hơi lộ, vì câu "ăn sớm hơn" khiến người nghe tinh ý đoán trước. Nếu muốn mạnh hơn, người viết sẽ giấu điểm nối kỹ hơn, hoặc đẩy câu chốt sắc hơn.
Vì sao cú lật phải "bất ngờ nhưng hợp lý"
Các nhà nghiên cứu tiếng cười có nhiều thuyết, nhưng thuyết "bất tương hợp" (incongruity) là thuyết gần với nghề viết hài nhất: người ta cười khi hai thứ không khớp được đặt cạnh nhau. Nhà tâm lý học Jerry Suls đầu thập niên 1970 đề xuất mô hình hai bước: người nghe gặp chỗ không khớp, rồi tìm ra quy tắc giải thích nó. Chỉ có bước một thì người nghe bối rối. Có cả hai bước thì người nghe cười.
Nhà ngôn ngữ học Victor Raskin, trong cuốn Semantic Mechanisms of Humor (1985), đi theo hướng ngữ nghĩa: một câu đùa chứa hai "kịch bản" (script) đối lập, chồng lên nhau được nhờ một văn bản mơ hồ, và câu chốt là chỗ bật từ kịch bản này sang kịch bản kia. Về sau Raskin cùng Salvatore Attardo phát triển lý thuyết rộng hơn. Cách gọi khác nhau, nhưng ý cốt lõi giống mô hình của Greg Dean: hai cách hiểu, một bản lề, một cú bật.
Từ đó suy ra hai cách một câu đùa thất bại:
- Không bất ngờ: người nghe đoán trước câu chốt. Giả định ngầm quá yếu hoặc điểm nối quá lộ.
- Không hợp lý: câu chốt lạ nhưng không có cách hiểu nào nối nó với phần dẫn. Người nghe ngơ ngác thay vì cười.
Giả định ngầm đến từ đâu
Người viết hài giỏi là người hiểu rõ khán giả sẽ tự giả định điều gì. Những nguồn giả định quen thuộc:
- Nghĩa thường gặp của một từ: từ nhiều nghĩa luôn bị hiểu theo nghĩa phổ biến nhất trước.
- Kịch bản quen thuộc: "đi khám bệnh", "phỏng vấn xin việc", "gặp bố mẹ người yêu" đều kéo theo một chuỗi sự kiện người nghe tự hình dung.
- Vai trò xã hội: người nghe giả định bác sĩ nói như bác sĩ, trẻ con nói như trẻ con.
- Ngữ pháp và đại từ: "nó", "họ", "cái đó" trỏ vào đâu là chỗ người nghe tự quyết, và có thể bị lật.
Vì giả định ngầm phụ thuộc văn hoá, một câu đùa sống ở nước này có thể chết ở nước khác. Người nghe không chung kịch bản quen thuộc thì không có giả định để bị lật.
Dùng mô hình để sửa câu đùa
Khi một câu đùa không ăn, người viết có thể hỏi theo thứ tự:
- Giả định ngầm mình muốn người nghe có là gì? Phần dẫn đã đủ để tạo ra nó chưa?
- Điểm nối là chữ nào? Nó có thật sự có hai cách hiểu không?
- Cách hiểu thứ hai có hợp lý ngay khi nghe không, hay phải nghĩ mới ra?
- Câu chốt có lộ cách hiểu thứ hai bằng ít chữ nhất, và chữ gây cười có nằm cuối không?
- Phần dẫn có chữ nào thừa làm người nghe đoán trước?
Phần lớn câu đùa hỏng ở bước một hoặc bước năm: phần dẫn không tạo đủ giả định, hoặc nói quá nhiều đến mức lộ bài.
Góc nhìn hôm nay: tự mổ câu đùa mình thích
Chọn ba câu đùa ngắn mình thấy buồn cười, từ bất kỳ đâu. Với mỗi câu, viết ra giả định ngầm, điểm nối, hai cách hiểu. Làm vài lần sẽ thấy các mẫu lặp lại, và mắt bắt đầu nhận ra cấu trúc khi nghe hài. Sau đó làm ngược lại: lấy một quan sát đời thường, liệt kê các giả định người ta có về nó, chọn một giả định và tìm cách hiểu thứ hai.
Sách nên đọc: Step by Step to Stand-Up Comedy của Greg Dean cho mô hình chi tiết và bài tập; The Comic Toolbox của John Vorhaus cho cái nhìn rộng hơn về công cụ viết hài; ai thích lý thuyết có thể tìm đọc về lý thuyết kịch bản ngữ nghĩa của Victor Raskin.
Câu hỏi thường gặp
Câu chuyện cười hoạt động như thế nào?
Phần dẫn khiến người nghe tự tạo ra một giả định ngầm, rồi câu chốt lật ra cách hiểu thứ hai của một chi tiết trong phần dẫn. Tiếng cười bật ra khi người nghe nhận ra mình đã hiểu sai và cách hiểu mới vẫn hợp lý.
Giả định ngầm (target assumption) là gì?
Đó là cách hiểu "đương nhiên" mà người nghe tự điền khi nghe phần dẫn, không ai nói ra. Khái niệm này nằm trong mô hình viết câu đùa của Greg Dean; câu chốt hoạt động bằng cách phá giả định đó.
Vì sao có câu đùa đoán trước được câu chốt?
Thường là vì điểm nối quá lộ hoặc phần dẫn nói quá nhiều, nên người nghe nhìn thấy cách hiểu thứ hai trước khi câu chốt đến. Cắt bớt phần dẫn và giấu kỹ điểm nối giúp giữ bất ngờ.
Thuyết bất tương hợp trong hài hước là gì?
Đó là thuyết cho rằng người ta cười khi gặp hai thứ không khớp nhau. Mô hình hai bước của Jerry Suls bổ sung rằng người nghe còn phải tìm ra cách giải thích chỗ không khớp đó thì mới cười.
Câu đùa hay có cần chơi chữ không?
Không nhất thiết. Điểm nối có thể là một chữ nhiều nghĩa, nhưng cũng có thể là một tình huống, một vai trò hay một kịch bản quen thuộc được hiểu theo hai cách.
