Tiền đề hài (comic premise) là một ý tưởng gốc, thường nói được bằng một câu "nếu như…", từ đó sinh ra cả một tiết mục, một bộ phim hay một loạt phim hài. "Nếu một người buộc phải sống lại đúng một ngày mãi mãi" là tiền đề của cả một bộ phim. Tiền đề tốt không phải câu đùa; nó là cỗ máy sản xuất câu đùa: đặt nhân vật vào đó, tình huống buồn cười tự nảy ra mà người viết không phải gồng.
Tiền đề hài khác câu đùa thế nào
Câu đùa là một tiếng cười. Tiền đề là một nguồn sinh ra nhiều tiếng cười. Trong hài độc thoại, tiền đề thường là góc nhìn của người diễn về một chủ đề ("nhóm chat gia đình là cơ quan thông tấn không đính chính"). Trong phim và truyền hình, tiền đề thường là một tình huống được giả định ("nếu một luật sư bỗng nhiên không thể nói dối").
Bài này tập trung vào loại thứ hai, tiền đề "nếu như", vì đó là thứ nối hài độc thoại, tiểu phẩm, sitcom và phim hài với nhau. Cùng một câu "nếu như" có thể thành một bit ba phút, một tiểu phẩm mười phút hay một kịch bản phim chín mươi phút; khác nhau ở độ sâu khai thác.
Khoảng cách giữa hai thực tại
John Vorhaus trong The Comic Toolbox đưa ra một cách nhìn được nhiều người viết hài dùng: tiền đề hài là khoảng cách giữa thực tại hài (thế giới hay tình huống lệch chuẩn mà nhân vật bị đặt vào) và thực tại bình thường mà khán giả biết. Khoảng cách càng rõ, tiềm năng hài càng lớn.
Ví dụ: một cậu bé tỉnh dậy trong thân hình người lớn. Thực tại bình thường: người lớn biết cách cư xử của người lớn. Thực tại hài: một người trông như người lớn nhưng nghĩ như đứa trẻ. Mọi cảnh trong câu chuyện, từ cuộc họp công ty tới buổi hẹn hò, đều là chỗ hai thực tại cọ vào nhau. Đó là tiền đề của phim Big (1988).
Tiền đề của những phim hài nổi tiếng
| Phim (năm) | Câu "nếu như" | Chỗ hai thực tại va chạm |
|---|---|---|
| Tootsie (1982) | Nếu một nam diễn viên thất nghiệp giả làm phụ nữ để có vai | Anh phải sống như người khác giới, đối diện điều mình chưa từng phải biết |
| Big (1988) | Nếu một đứa trẻ bỗng ở trong thân hình người lớn | Thế giới người lớn nhìn qua mắt trẻ con |
| Groundhog Day (1993) | Nếu một người phải sống lại đúng một ngày mãi mãi | Mọi hành động không có hậu quả, rồi bỗng có ý nghĩa |
| Liar Liar (1997) | Nếu một luật sư quen nói dối bỗng không thể nói dối trong một ngày | Nghề cần nói khéo gặp lời nói thật không kiểm soát được |
Điểm chung: tiền đề nói được trong một câu, khán giả hiểu ngay, và câu đó gợi ra hàng loạt cảnh mà người nghe tự hình dung được trước khi xem.
Dấu hiệu của một tiền đề tốt
- Nói được trong một câu. Nếu phải giải thích ba câu mới hiểu, tiền đề chưa đủ gọn.
- Có mâu thuẫn bên trong. Nhân vật ở chỗ không hợp với mình, muốn điều tình huống không cho, hoặc có một khả năng/khiếm khuyết va vào thế giới.
- Sinh nhiều tình huống. Thử liệt kê mười cảnh từ tiền đề. Nếu cạn sau ba cảnh, tiền đề quá hẹp.
- Có chỗ cho nhân vật thay đổi. Ở phim, tiền đề tốt thường buộc nhân vật học được điều gì đó; ở bit ngắn thì không cần.
- Khán giả liên hệ được. Tình huống càng xa lạ, càng cần một cảm xúc quen thuộc bên trong để khán giả bám vào.
Từ tiền đề tới tiết mục: luật của thế giới
Khi đã có câu "nếu như", người viết cần đặt luật cho thế giới đó và giữ luật đến cùng. Nếu nhân vật không thể nói dối, thì không thể nói dối với bất kỳ ai, kể cả lúc tiện cho cốt truyện. Khán giả chấp nhận một giả định kỳ quặc rất dễ, nhưng sẽ khó chịu nếu giả định đó bị phá vì người viết lười.
Luật của thế giới cũng là nguồn câu đùa. Mỗi tình huống mới là một câu hỏi: luật này áp vào đây thì ra sao? Nhân vật không thể nói dối đi phỏng vấn xin việc, đi đám cưới, bị bạn đời hỏi "anh có thích món này không". Mỗi câu hỏi là một cảnh.
Leo thang theo tiền đề
Một tiết mục dựa trên tiền đề thường đi theo hướng leo thang: tình huống đầu tiên là phiền toái nhỏ, tình huống sau là rắc rối lớn hơn, cao trào là lúc tiền đề đe doạ điều nhân vật quý nhất. Leo thang giữ cho tiền đề không lặp lại một nhịp suốt tiết mục.
Tiền đề trong hài độc thoại và tiểu phẩm ngắn
Ở hài độc thoại, tiền đề "nếu như" thường xuất hiện dưới dạng mix: người diễn lấy một chủ đề đời thường rồi đặt nó vào thế giới khác. Ví dụ tự viết: "Nếu nhóm chat gia đình là một toà soạn báo thật, thì ai là tổng biên tập?" Một câu hỏi như vậy sinh ra cả bit: phân công phóng viên, họp giao ban, mục tin sức khoẻ.
Ở tiểu phẩm ngắn (sketch) trên truyền hình, tiền đề thường là một tình huống bình thường có một chi tiết lệch: một cửa hàng bán thứ không ai cần, một cuộc phỏng vấn mà người phỏng vấn mới là người lo lắng. Tiểu phẩm khai thác tiền đề đó cho đến khi hết nước, rồi kết.
Lỗi thường gặp khi dùng tiền đề
- Tiền đề hay nhưng không có nhân vật. Ý tưởng "nếu như" thú vị, nhưng người bị đặt vào đó nhạt, nên không có phản ứng gì buồn cười.
- Quên tiền đề giữa chừng. Câu chuyện trôi sang chỗ khác, tiền đề chỉ còn là cái cớ ở đầu.
- Giải thích tiền đề quá lâu. Khán giả hiểu sau một câu; dành năm phút để giải thích là năm phút không cười.
- Chọn tiền đề dựa trên khuôn mẫu. "Nếu một người vùng X lên thành phố" thường dẫn tới câu đùa về giọng nói và định kiến, vừa nhàm vừa gây tổn thương. Đổi trục: "nếu một người quen sống chậm vào guồng công sở" giữ được mâu thuẫn mà không nhắm vào ai.
Góc nhìn hôm nay: bài tập "nếu như"
Viết hai mươi câu "nếu như" trong mười phút, không phán xét. Chọn ba câu khiến mình tò mò nhất. Với mỗi câu, liệt kê mười tình huống mà luật đó tạo ra. Câu nào cho mười tình huống dễ dàng là tiền đề đáng phát triển.
The Comic Toolbox của John Vorhaus có nhiều bài tập về tiền đề và khoảng cách giữa hai thực tại. Xem lại vài phim hài nổi tiếng và thử tóm tắt mỗi phim trong một câu "nếu như" cũng là cách luyện mắt rất tốt.
Câu hỏi thường gặp
Tiền đề hài (comic premise) là gì?
Tiền đề hài là ý tưởng gốc, thường có dạng "nếu như…", từ đó sinh ra cả một tiết mục, bộ phim hay loạt phim hài. Nó không phải câu đùa mà là nguồn sinh ra nhiều tình huống buồn cười.
Tiền đề hài tốt có đặc điểm gì?
Nói được trong một câu, có mâu thuẫn bên trong, sinh ra được nhiều tình huống và khán giả liên hệ được với cảm xúc trong đó. Ở phim, tiền đề tốt còn buộc nhân vật thay đổi.
Tiền đề của phim Groundhog Day là gì?
Phim Groundhog Day (1993) có tiền đề: nếu một người phải sống lại đúng một ngày mãi mãi. Mọi tình huống hài và cả sự thay đổi của nhân vật đều nảy ra từ giả định đó.
Tiền đề trong hài độc thoại khác tiền đề phim thế nào?
Trong hài độc thoại, tiền đề thường là góc nhìn riêng của người diễn về một chủ đề hoặc một câu "nếu như" ngắn. Trong phim, tiền đề là tình huống lớn kéo dài cả câu chuyện và thường gắn với sự thay đổi của nhân vật.
Vì sao phải giữ luật của thế giới trong tiền đề hài?
Khán giả dễ chấp nhận một giả định kỳ quặc nhưng khó chịu khi giả định đó bị phá vì tiện cho cốt truyện. Giữ luật đến cùng còn tạo ra câu đùa, vì mỗi tình huống mới là một lần áp luật đó vào.
