Bảo tàng hài National Comedy Center và những nơi lưu giữ tiếng cười

National Comedy Center là bảo tàng lớn của Mỹ dành riêng cho nghệ thuật hài, mở cửa năm 2018 tại Jamestown, bang New York — quê hương của danh hài Lucille Ball. Bảo tàng lưu giữ bản thảo, sổ ghi câu đùa, đạo cụ, bản thu và tư liệu cá nhân của nhiều danh hài, đồng thời trưng bày theo lối tương tác để khách tự trải nghiệm cách tiếng cười được làm ra. Bên cạnh đó, trên thế giới còn một số nơi khác lưu giữ tiếng cười: thư viện quốc gia, kho lưu trữ phim và truyền hình, và những bảo tàng chuyên đề như Nhà Hài hước và Châm biếm ở Gabrovo (Bulgaria).

Vì sao cần lưu giữ tiếng cười

Hài là nghệ thuật dễ mất nhất trong các loại hình biểu diễn. Một vở kịch còn kịch bản, một bản nhạc còn bản phổ. Nhưng một đêm diễn hài độc thoại ở câu lạc bộ năm 1960 thường chỉ còn lại trong ký ức người xem. Câu đùa được ứng biến, chỉnh sửa mỗi đêm; nhiều danh hài không bao giờ viết ra đầy đủ những gì họ nói trên sân khấu.

Vì thế, những gì còn sót lại có giá trị đặc biệt: một cuốn sổ ghi câu đùa với những dòng gạch xoá, một tủ hồ sơ chứa hàng nghìn thẻ câu đùa xếp theo chủ đề, một băng ghi âm thử nghiệm trước khi lên sóng. Chúng cho thấy điều khán giả không bao giờ thấy: quá trình viết, sửa, bỏ, thử lại — tức là nghề của người làm hài.

National Comedy Center: từ ý tưởng đến bảo tàng

Jamestown là nơi Lucille Ball (1911–1989), ngôi sao của sitcom I Love Lucy, sinh ra và lớn lên. Thành phố từ trước đã có bảo tàng về Lucille Ball và Desi Arnaz cùng lễ hội hài mang tên bà tổ chức hằng năm. Theo những gì ban điều hành bảo tàng kể lại, chính Lucille Ball từng mong quê hương mình trở thành nơi tôn vinh tiếng cười nói chung, chứ không chỉ riêng bà. National Comedy Center được xây dựng từ ý tưởng đó và mở cửa vào tháng 8 năm 2018.

Bảo tàng tự giới thiệu là nơi kể câu chuyện của hài Mỹ qua nhiều phương tiện: hài độc thoại, sitcom, phim hài, hài truyền thanh, hoạt hình, tranh biếm hoạ, hài tiểu phẩm, talk show đêm khuya.

Bảo tàng lưu giữ những gì

Điều làm National Comedy Center khác một phòng trưng bày kỷ vật thông thường là trọng tâm vào tư liệu nghề nghiệp. Một số bộ sưu tập được bảo tàng và báo chí giới thiệu rộng rãi:

Ngoài ra bảo tàng còn có tư liệu của nhiều danh hài, biên kịch và nhà sản xuất khác, cùng các trưng bày luân phiên. Danh sách bộ sưu tập thay đổi theo thời gian; muốn biết hiện có gì, nên xem trang chính thức.

Trưng bày tương tác: tự tay "làm hài"

Phần lớn khu trưng bày được thiết kế để khách tham gia chứ không chỉ đứng nhìn. Theo giới thiệu của bảo tàng, khách được tạo hồ sơ sở thích hài ngay từ đầu để hệ thống gợi ý trích đoạn phù hợp, có những khu cho khách thử tự tay làm một phần việc của người làm hài, và một khu riêng — có cảnh báo trước — về hài dành cho người lớn và những tranh luận về kiểm duyệt.

Lối trưng bày này phản ánh quan niệm rằng hài là một tay nghề có thể quan sát và thử: nhịp, khoảng lặng, cú lật, cách đứng trước micro. Khách không chỉ biết ai nổi tiếng mà còn cảm nhận được phần nào vì sao họ giỏi.

Những nơi khác lưu giữ tiếng cười

National Comedy Center không đơn độc. Một số tổ chức khác cũng giữ phần quan trọng của di sản hài thế giới:

• Thư viện Quốc hội Mỹ (Library of Congress). Lưu giữ bộ sưu tập của Bob Hope, trong đó có hồ sơ câu đùa đồ sộ mà ông tích luỹ suốt sự nghiệp, cùng nhiều phim, bản thu radio và truyền hình. Thư viện cũng quản lý Danh mục Phim Quốc gia (National Film Registry), trong đó có nhiều phim hài kinh điển được chọn bảo tồn.
• Paley Center for Media. Ở New York và Los Angeles, lưu giữ chương trình truyền hình và radio, trong đó có rất nhiều chương trình hài, cho phép công chúng xem lại.
• Viện Phim Anh (BFI). Kho lưu trữ quốc gia của Anh giữ nhiều phim và chương trình truyền hình hài Anh, có tổ chức chiếu lại và hội thảo.
• Nhà Hài hước và Châm biếm Gabrovo. Mở từ năm 1972 ở Bulgaria, nghiêng về tranh biếm hoạ, hài hước dân gian và nghệ thuật trào phúng của nhiều nước.

Còn ở Việt Nam thì sao

Việt Nam chưa có một bảo tàng chuyên về hài. Tư liệu về tiếng cười nằm rải rác: phim hài và phim tài liệu được lưu ở Viện Phim Việt Nam; chương trình truyền hình nằm trong kho lưu trữ của các đài; băng đĩa hài của nhiều thập kỷ phần lớn nằm trong tay người sưu tầm tư nhân; còn kịch bản, sổ tay của các nghệ sĩ hài thì thường do gia đình giữ.

Đó là một khoảng trống đáng tiếc. Mỗi khi một nghệ sĩ lớn qua đời, rất nhiều tư liệu nghề nghiệp — bản nháp tiết mục, ghi chú dàn dựng, bản thu thử — có nguy cơ thất lạc. Kinh nghiệm của các nước cho thấy việc lưu giữ thường bắt đầu từ những bước nhỏ: gia đình nghệ sĩ hiến tặng cho một thư viện, một trường đại học, một nhà hát; người sưu tầm số hoá băng đĩa cũ; báo chí ghi lại phỏng vấn dài với những người trong nghề khi họ còn sống.

Góc nhìn hôm nay: tham quan và học từ kho lưu trữ

Người có dịp đến Mỹ có thể ghé Jamestown — cách thành phố Buffalo hơn một tiếng lái xe — vào dịp lễ hội hài mùa hè để kết hợp xem diễn và thăm bảo tàng. Lịch mở cửa, giá vé và trưng bày hiện hành nên tra trên trang chính thức.

Với người ở xa, nhiều kho lưu trữ có phần tư liệu số hoá trực tuyến: danh mục phim bảo tồn của Thư viện Quốc hội Mỹ, các bài viết và video giới thiệu bộ sưu tập của National Comedy Center, chương trình chiếu lại của BFI. Một bài tập hữu ích cho người viết hài là xem ảnh chụp sổ ghi chép của các danh hài: để ý cách họ ghi tiền đề, ghi các phương án câu chốt, đánh dấu câu nào đã thử và câu nào hiệu quả. Đó là phần "hậu trường" mà không suất diễn nào cho thấy.