Hài phi lý (absurd humor) là lối hài dựng trên những điều vô lý: con vật nói chuyện triết học, một cuộc họp bàn nghiêm túc về việc cấm ngày thứ Ba, một người đi xin việc ở cửa hàng chỉ bán cửa. Nhưng hài phi lý hay không bao giờ là vô lý lung tung. Nó chọn một giả định điên rồ, rồi tuân theo giả định đó bằng logic chặt chẽ hơn cả đời thường. Tiếng cười đến từ chỗ thế giới kỳ quặc ấy vận hành nghiêm túc đến mức đáng tin.
Vô lý khác ngẫu nhiên
Người mới viết hài phi lý hay mắc một lỗi: nghĩ rằng cứ kỳ quặc là buồn cười. "Con voi màu tím ăn chiếc ô tô" kỳ quặc, nhưng chưa có gì để cười. Không có giả định ngầm nào bị lật, không có quy tắc nào để theo, nên người nghe chỉ thấy lạ.
So sánh với ví dụ tự viết sau:
"Nhà tôi nuôi một con cá vàng rất có trách nhiệm. Mỗi lần nó quên điều gì, nó lại ghi chú vào sổ. Rồi nó quên mất mình có sổ."
Giả định vô lý: một con cá vàng biết ghi chú. Nhưng sau đó mọi thứ đi theo logic: cá vàng nổi tiếng hay quên (dù đây là quan niệm dân gian hơn là khoa học), nên nó ghi chú, và vì hay quên, nó quên cả sổ. Thế giới điên nhưng có luật. Đó là khác biệt giữa phi lý và ngẫu nhiên.
Gốc gác: từ thơ vô nghĩa tới sân khấu phi lý
Văn học "vô nghĩa" thế kỷ 19
Edward Lear in cuốn A Book of Nonsense năm 1846, phổ biến thể thơ năm dòng limerick với những nhân vật và tình huống kỳ cục. Lewis Carroll xuất bản Cuộc phiêu lưu của Alice ở xứ sở thần tiên năm 1865, nơi những cuộc đối thoại tuân theo logic chặt chẽ đến mức vô lý: bữa tiệc trà điên, những câu đố không có đáp án. Cả hai cho thấy cái vô nghĩa có thể có cấu trúc chặt chẽ như toán học.
Hài phát thanh và truyền hình Anh
Ở thế kỷ 20, chương trình phát thanh The Goon Show của BBC (1951–1960), với Spike Milligan là người viết chính, đưa hài phi lý lên sóng đại chúng: tiếng động kỳ lạ, nhân vật quái đản, cốt truyện đi theo những hướng không ai đoán. Nhiều người làm hài Anh sau này, trong đó có nhóm Monty Python, nhắc tới The Goon Show như một ảnh hưởng.
Sân khấu phi lý
Năm 1961, nhà phê bình Martin Esslin dùng cụm "sân khấu phi lý" (theatre of the absurd) để gọi chung một nhóm kịch tác gia giữa thế kỷ 20 viết về sự vô nghĩa của đời sống. Dòng kịch này không phải lúc nào cũng nhằm gây cười, nhưng nó có nhiều khoảnh khắc buồn cười chính vì sự phi lý được trình bày nghiêm túc. Phần lịch sử hài kịch theo tác giả kịch thuộc về các trang chuyên về sân khấu; ở đây chỉ cần nhớ rằng cái phi lý có thể vừa buồn cười vừa sâu sắc.
Bốn nguyên tắc của hài phi lý
| Nguyên tắc | Giải thích | Hỏng khi |
|---|---|---|
| Một giả định, không nhiều | Chọn một điều vô lý làm gốc, giữ mọi thứ khác bình thường | Mọi chi tiết đều kỳ quặc, người nghe không có điểm tựa |
| Logic chặt bên trong | Từ giả định đó, mọi thứ diễn ra đúng như nó phải diễn ra | Luật thay đổi tuỳ tiện để có câu đùa |
| Nhân vật nghiêm túc | Người trong thế giới đó coi sự vô lý là bình thường | Nhân vật cười, nháy mắt với khán giả |
| Chi tiết cụ thể | Thế giới vô lý được mô tả bằng chi tiết đời thường | Mô tả chung chung, mơ hồ |
Nguyên tắc thứ ba đặc biệt quan trọng. Một cuộc họp bàn việc cấm ngày thứ Ba chỉ buồn cười khi những người họp tranh luận nghiêm túc như một cuộc họp thật: có biên bản, có người phản đối vì lý do ngân sách, có người đề xuất thí điểm ở một phường trước. Nếu họ cười cợt, cái vô lý mất sức nặng.
Hài phi lý trên sân khấu hài độc thoại
Ở hài độc thoại, hài phi lý thường có hai dạng:
- One-liner lệch logic: câu ngắn, suy luận đúng từng bước nhưng xuất phát từ điểm kỳ quặc. Lối này thường đi với giọng nói đều đều, mặt lạnh. Mitch Hedberg là một ví dụ được nhắc nhiều.
- Bit leo thang vô lý: bắt đầu từ chuyện thường, mỗi câu đẩy sang một bước lạ hơn, cho tới khi người diễn đang mô tả một thế giới hoàn toàn khác mà khán giả không nhận ra mình đã bị dắt đi từ lúc nào.
Một nhánh xa hơn là "phản hài" (anti-comedy), nơi người diễn cố tình phá các quy ước của câu đùa: câu chốt không buồn cười, kéo dài khoảng lặng tới mức khó chịu, hoặc giả vờ diễn hỏng. Andy Kaufman (1949–1984) thường được nhắc như một gương mặt tiêu biểu của lối này. Phản hài là phi lý ở tầng hình thức: không phải nội dung vô lý, mà chính việc đứng diễn bị biến thành vô lý.
Vì sao khán giả thích cái phi lý
Có vài cách giải thích. Một là thuyết bất tương hợp: cái phi lý đặt những thứ không khớp cạnh nhau ở mức tối đa. Hai là cảm giác được giải phóng: đời sống thường ngày đầy quy tắc, và một thế giới cho phép điều không thể là một kỳ nghỉ ngắn cho trí óc. Ba là sự thông minh: hài phi lý hay bắt người nghe tự hiểu luật của thế giới mới, và người nghe vui khi "bắt" được.
Nhưng cũng chính vì thế, hài phi lý kén khán giả. Người thích câu chuyện có lý, có nhân vật quen, đôi khi thấy nó khó vào. Một suất diễn toàn phi lý có thể làm khán phòng chia đôi: nửa cười lăn, nửa ngơ ngác.
Cách viết một bit phi lý
- Chọn giả định: lấy một thứ đời thường và đổi một quy tắc. Đồ vật có cảm xúc, một quy định hành chính áp vào nơi không ai ngờ, một con vật có nghề nghiệp.
- Đặt luật: nếu giả định này đúng, thì thế giới phải vận hành thế nào? Liệt kê hệ quả.
- Đưa vào chi tiết đời thường: càng nhiều chi tiết quen (giấy tờ, giờ hành chính, phép lịch sự), cái vô lý càng nổi.
- Leo thang theo luật: mỗi bước là một hệ quả xa hơn của cùng giả định, không thêm giả định mới.
- Kết bằng hệ quả bất ngờ nhất: một điều hoàn toàn logic theo luật nhưng không ai nghĩ tới.
Góc nhìn hôm nay: đọc và xem để cảm cái phi lý
Để cảm được hài phi lý có cấu trúc, có thể bắt đầu từ văn học: thơ limerick của Edward Lear, Alice ở xứ sở thần tiên của Lewis Carroll (có nhiều bản dịch tiếng Việt). Đọc chậm và để ý những đoạn đối thoại logic tới mức vô lý.
Bài tập: viết một đoạn ngắn mô tả một tình huống vô lý bằng giọng văn bản hành chính, chẳng hạn "thông báo về việc điều chỉnh giờ mọc của mặt trời tại khu dân cư". Giữ giọng nghiêm túc tuyệt đối từ đầu đến cuối. Nếu đọc lại thấy buồn cười, nguyên tắc "nhân vật nghiêm túc" đã hoạt động.
Câu hỏi thường gặp
Hài phi lý (absurd humor) là gì?
Hài phi lý là lối hài dựng trên một giả định vô lý rồi tuân theo giả định đó bằng logic chặt chẽ. Tiếng cười đến từ việc thế giới kỳ quặc ấy vận hành nghiêm túc như thế giới thật.
Hài phi lý khác hài nhảm thế nào?
Hài nhảm thường kỳ quặc ngẫu nhiên, không có quy tắc. Hài phi lý có một giả định gốc và mọi chi tiết đều đi theo luật của giả định đó, nên người nghe có thể "bắt" được logic bên trong.
The Goon Show là gì?
The Goon Show là chương trình hài phát thanh của BBC phát từ 1951 đến 1960, với Spike Milligan là người viết chính. Chương trình nổi tiếng với lối hài phi lý và được nhiều người làm hài Anh sau này coi là ảnh hưởng.
Phản hài (anti-comedy) là gì?
Phản hài là lối diễn cố tình phá các quy ước của câu đùa, như câu chốt không buồn cười hay khoảng lặng kéo dài khó chịu. Nó là phi lý ở tầng hình thức; Andy Kaufman thường được nhắc như gương mặt tiêu biểu.
Làm sao viết hài phi lý cho buồn cười?
Chọn một giả định vô lý duy nhất, giữ mọi thứ khác bình thường, để nhân vật coi chuyện đó là nghiêm túc, và leo thang bằng các hệ quả logic của giả định. Chi tiết đời thường càng nhiều, cái vô lý càng nổi.