Hài kịch là bi kịch cộng thời gian: câu nói này từ đâu ra

Câu "hài kịch là bi kịch cộng thời gian" (comedy is tragedy plus time) thường được gán cho danh hài Mỹ Carol Burnett và cho nghệ sĩ, người dẫn chương trình Steve Allen, nhưng nguồn gốc chính xác của nó đến nay vẫn còn tranh cãi; chưa ai chỉ ra được một lần xuất hiện đầu tiên được ghi chép chắc chắn. Ý của câu thì rõ: một chuyện đau đớn hôm nay, sau đủ thời gian, có thể thành chuyện để cười. Ý tưởng ấy đúng một phần, và chính chỗ "một phần" đó mới đáng bàn.

Câu nói này của ai

Các nhà sưu tầm trích dẫn đã truy nhiều lần mà chưa thống nhất. Những cái tên hay được nhắc:

• Carol Burnett: danh hài truyền hình Mỹ, nhiều nguồn trích bà nói ý này trong các cuộc phỏng vấn, thường kèm một ví dụ về chuyện đau lòng sau này thành chuyện kể vui.
• Steve Allen: người dẫn chương trình đầu tiên của The Tonight Show, cũng là cây bút viết về hài; ông thường được gán câu này ở dạng gần giống.
• Mark Twain: một số trang trích dẫn gán cho ông câu "hài hước là bi kịch cộng thời gian", nhưng chưa thấy nguồn đáng tin nào xác nhận. Gán câu hay cho Mark Twain là hiện tượng rất phổ biến.

Năm 1989, câu này xuất hiện trong phim Crimes and Misdemeanors của Woody Allen, qua lời một nhân vật nhà sản xuất truyền hình tự mãn. Phim góp phần làm câu nói phổ biến hơn, nhưng rõ ràng không phải là nguồn gốc, vì nhân vật nói nó như một điều đã thành câu cửa miệng.

Kết luận an toàn: đây là một câu ngạn ngữ của giới làm hài Mỹ, lưu hành ít nhất từ giữa thế kỷ 20, gắn với nhiều tên tuổi, chưa xác định được người nói đầu tiên.

Ý tưởng cổ hơn câu chữ

Dù câu chữ hiện đại, ý tưởng rằng cái hài và nỗi đau gần nhau đã có từ rất lâu. Trong Thi học (Poetics), Aristotle định nghĩa cái đáng cười là một lỗi lầm hay một sự xấu xí không gây đau đớn hay huỷ hoại. Nói cách khác, cùng một sai lầm, nếu gây đau thật thì thành bi kịch; nếu không ai đau thì thành hài kịch. Thời gian là một trong những cách để cái đau "hết đau".

Một câu khác hay được gán cho Mel Brooks diễn đạt ý tương tự bằng lối nói phũ hơn: bi kịch là khi chính mình bị đứt tay, còn hài kịch là khi người khác gặp nạn lớn. Câu này nói về khoảng cách, không phải thời gian, và cho thấy công thức "bi kịch cộng thời gian" thật ra chỉ là một trường hợp của một ý rộng hơn.

Thời gian chỉ là một loại khoảng cách

Các nhà nghiên cứu tiếng cười đã thử kiểm chứng ý tưởng này. Một nghiên cứu năm 2012 đăng trên tạp chí Psychological Science của Peter McGraw và cộng sự xem xét mối quan hệ giữa khoảng cách tâm lý và độ buồn cười. Kết quả gợi ý một bức tranh tinh tế hơn: với chuyện nghiêm trọng, khoảng cách lớn hơn (về thời gian, không gian, mức độ liên quan) thường làm nó dễ được thấy buồn cười hơn; nhưng với chuyện vặt, khoảng cách lớn lại làm nó nhạt đi, vì chuyện vặt chỉ buồn cười khi còn gần.

Nói gọn: "bi kịch cộng thời gian" đúng với bi kịch. Còn với một cú trượt chân ngớ ngẩn, công thức đúng hơn là "sự cố trừ thời gian": kể ngay lúc đó mới buồn cười nhất. Khung lý thuyết rộng hơn của nhóm nghiên cứu này (thuyết vi phạm vô hại) thuộc về các trang chuyên về khoa học tiếng cười; ở đây chỉ cần nhớ ý thực dụng: liều lượng khoảng cách phải hợp với độ nặng của chuyện.

"Quá sớm": khi thời gian chưa đủ

Giới làm hài nói tiếng Anh có một cụm quen thuộc: "too soon?" (quá sớm à?). Nó được dùng sau một câu đùa về thảm hoạ vừa xảy ra, và chính câu hỏi đó thừa nhận rằng người kể biết mình đang chạm ranh giới.

Bao lâu thì không còn "quá sớm"? Không có con số. Nó phụ thuộc vào:

• Mức độ mất mát: chuyện càng nặng, càng cần lâu.
• Người trong cuộc còn sống quanh mình không: một thảm hoạ của nhiều thế kỷ trước khác với một tai nạn năm ngoái.
• Ai kể: người từng trải qua có thể đùa về nó sớm hơn rất nhiều so với người ngoài. Nhiều người kể chuyện cười về bệnh tật hay mất mát của chính mình như một cách vượt qua.
• Đích nhắm: câu đùa nhắm vào sự phi lý của hoàn cảnh hay vào nạn nhân.

Câu nói này hữu ích với người làm hài thế nào

Trên thực tế, công thức này thường được dùng theo hướng tích cực: nó khuyến khích người viết hài đào vào những chuyện khó khăn của chính đời mình. Rất nhiều chất liệu hài kể chuyện mạnh nhất đến từ những lần thất bại, xấu hổ, mất mát mà người diễn đã đủ xa để nhìn lại.

Nhiều người dạy viết hài khuyên một bài tập đơn giản: liệt kê những lúc tệ nhất trong đời mình, rồi chọn những chuyện mình đã có thể kể lại mà không còn đau. Đó là chất liệu đã "cộng đủ thời gian". Những chuyện vẫn còn đau thì để đó; khán giả cảm nhận được khi người kể chưa sẵn sàng, và tiếng cười sẽ ngượng.

Góc nhìn hôm nay: dùng câu nói cho đúng

Khi trích câu "hài kịch là bi kịch cộng thời gian", cách ghi đúng nhất là: câu ngạn ngữ thường được gán cho Carol Burnett hoặc Steve Allen, nguồn gốc còn tranh cãi. Đừng gán chắc cho một người, và càng không nên gán cho Mark Twain.

Còn khi áp dụng, hãy nhớ nó chỉ là một nửa của câu chuyện. Thời gian là một loại khoảng cách; khoảng cách cũng có thể đến từ không gian, từ góc nhìn, từ việc chính mình là người trong cuộc. Và khoảng cách không phải lúc nào cũng tốt: chuyện vặt cần được kể khi còn nóng. Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc các công trình của nhóm Peter McGraw về khoảng cách tâm lý và tiếng cười, hoặc đọc Thi học của Aristotle (có bản dịch tiếng Việt) để thấy ý tưởng này cổ đến mức nào.