Hài đen (dark comedy, black humor) là lối hài lấy chất liệu từ những điều u tối: cái chết, bệnh tật, tai hoạ, sự tàn nhẫn, nỗi sợ. Nó giúp con người nói về điều khó nói, giải toả căng thẳng và nhìn thẳng vào nỗi đau. Ranh giới của hài đen không nằm ở đề tài mà ở đích nhắm: cười vào sự phi lý của số phận, của quyền lực, của chính mình thì khác hẳn cười vào người đang chịu đau. Ai kể, kể cho ai, và kể lúc nào cũng quyết định một câu đùa đen là sâu sắc hay tàn nhẫn.
Hài đen là gì
Cụm "humour noir" trong tiếng Pháp được phổ biến bởi nhà thơ siêu thực André Breton, với tuyển tập cùng tên ông soạn vào đầu thập niên 1940, gom những tác giả mà ông cho là cười trước cái u tối. Nhưng bản thân lối hài này cổ hơn nhiều. Năm 1729, Jonathan Swift viết A Modest Proposal, một bài luận đề nghị bằng giọng hết sức điềm tĩnh một giải pháp khủng khiếp cho nạn đói ở Ireland. Sự bình thản của giọng văn trước điều không thể chấp nhận là để tố cáo sự lạnh lùng của giới cầm quyền thời đó.
Cũng có khái niệm gần gũi là "hài giá treo cổ" (gallows humor): tiếng cười của người đang ở trong hoàn cảnh tuyệt vọng, tự cười số phận mình. Lối này có ở khắp nơi, từ những câu đùa của người lính tới câu đùa trong bệnh viện.
Vì sao con người cần cười về điều u tối
- Giải toả căng thẳng. Thuyết giải toả trong nghiên cứu tiếng cười cho rằng tiếng cười giúp xả bớt áp lực tâm lý. Một câu đùa về nỗi sợ khiến nỗi sợ nhỏ đi một chút.
- Lấy lại cảm giác kiểm soát. Không thể thay đổi bệnh tật hay mất mát, nhưng có thể chọn cách nói về nó. Cười là một cách đứng lên trước điều mình không kiểm soát được.
- Gắn kết. Những người cùng trải qua điều khó khăn, như nhân viên cấp cứu, người chăm sóc bệnh nhân nặng, thường có lối đùa riêng mà người ngoài nghe thấy sốc. Nó là ngôn ngữ chung của những người hiểu nhau.
- Phê phán. Như Swift, hài đen có thể phơi bày sự tàn nhẫn của một hệ thống bằng cách nói về nó bằng giọng bình thường đến mức ghê rợn.
Cơ chế: khoảng cách giữa đề tài và giọng điệu
Hài đen thường dùng các công cụ quen thuộc của hài, nhưng áp lên đề tài nặng:
- Nói giảm: mô tả một chuyện tồi tệ bằng chữ nhẹ như không.
- Logic lạnh lùng: suy luận chặt chẽ dẫn tới kết luận khủng khiếp, như bài luận của Swift.
- Sự thờ ơ của vũ trụ: đặt nỗi đau con người cạnh sự vô tình của số phận, của thủ tục, của máy móc.
- Tự trào: người trong cuộc cười vào hoàn cảnh của chính mình.
Ví dụ tự viết, kiểu tự trào về bệnh viện: "Bác sĩ bảo tôi phải nằm viện thêm một tuần để theo dõi. Tôi hỏi theo dõi gì. Bác sĩ bảo theo dõi xem tôi có trả nổi viện phí không." Câu đùa nhắm vào thủ tục và nỗi lo chung, không nhắm vào bệnh nhân hay bệnh tật cụ thể của ai.
Ranh giới ở đâu: năm câu hỏi
Không có ranh giới cố định cho hài đen, nhưng người làm nghề thường tự hỏi mấy câu sau:
| Câu hỏi | Phía an toàn hơn | Phía dễ gây tổn thương |
|---|---|---|
| Câu đùa nhắm vào ai? | Số phận, quyền lực, hệ thống, chính người kể | Nạn nhân, người yếu thế, một nhóm người cụ thể |
| Ai đang kể? | Người trong cuộc, người từng trải | Người ngoài lấy nỗi đau của người khác làm chất liệu |
| Kể cho ai? | Khán giả đã chọn nghe loại hài này | Khán giả không biết trước, có thể có người đang trải qua |
| Kể lúc nào? | Khi đã có khoảng cách thời gian | Ngay sau một thảm hoạ có thật, khi nỗi đau còn nóng |
| Câu đùa nói được điều gì? | Có góc nhìn, có sự thật bên trong | Chỉ có cú sốc, không còn gì sau đó |
Trong giới hài nói tiếng Anh, người ta hay tóm điều này bằng cặp "punching up" và "punching down": đánh lên (nhắm vào kẻ mạnh hơn) và đánh xuống (nhắm vào người yếu hơn). Hài đen đánh lên thường được coi là có giá trị phê phán; hài đen đánh xuống thường chỉ là tàn nhẫn khoác áo câu đùa.
Tự do biểu đạt và giới hạn của sân khấu
Tranh luận về ranh giới của hài không mới. Ở Mỹ, Lenny Bruce bị kết án tội khiêu dâm tại New York năm 1964 vì nội dung các suất diễn, mất năm 1966, và được ân xá sau khi mất vào năm 2003. Năm 1978, Toà án Tối cao Mỹ xử vụ Ủy ban Truyền thông Liên bang (FCC) kiện Pacifica Foundation, liên quan tới việc một đài phát thanh phát tiết mục của George Carlin. Hai vụ việc này thường được nhắc trong các cuộc bàn luận về tự do biểu đạt trên sân khấu hài: nhà nước được phép can thiệp đến đâu, và đâu là trách nhiệm tự đặt ra của người làm hài.
Điều đáng lưu ý là hai câu hỏi đó khác nhau. Một câu đùa có thể hợp pháp mà vẫn tàn nhẫn. Nhiều danh hài bảo vệ quyền được nói điều gai góc, đồng thời tự chọn không nói những điều chỉ làm đau người khác mà không nói lên được gì.
Hài đen trên màn ảnh và trang sách
Hài đen có một truyền thống dài trong văn học và điện ảnh. Ở điện ảnh Anh, Kind Hearts and Coronets (1949) của hãng Ealing kể chuyện một người lần lượt loại bỏ họ hàng để được thừa kế, bằng giọng thuật lịch thiệp đến lạnh người. Ở Mỹ, Arsenic and Old Lace (bản phim năm 1944) xoay quanh hai bà cô hiền hậu với một thói quen đáng sợ. Cả hai cho thấy công thức quen thuộc: điều khủng khiếp được kể bằng giọng nhẹ nhàng, lịch sự, và khoảng cách đó tạo tiếng cười.
Phần bàn sâu về hài đen như một thể loại phim thuộc về các trang về thể loại phim hài; ở đây, điều cần thấy là cơ chế chung: giọng điệu và đề tài cố tình không khớp.
Góc nhìn hôm nay: cười về điều u tối một cách có trách nhiệm
Trong đời thường, hài đen thường xuất hiện giữa những người thân thiết đã hiểu nhau, và đó là chỗ nó an toàn nhất. Trước khi đùa về một chủ đề nặng ở nơi đông người, hãy tự hỏi: trong phòng này có ai đang trải qua điều mình định đùa không? Câu đùa nhắm vào ai? Nếu không chắc, hãy để câu đùa cho một lúc khác.
Người muốn đọc thêm có thể bắt đầu từ A Modest Proposal của Jonathan Swift, một bài luận ngắn đã thành mẫu mực của trào phúng đen. Về các cuộc tranh luận quanh ranh giới của hài, The Comedians của Kliph Nesteroff kể khá kỹ bối cảnh vụ Lenny Bruce và thời kỳ kiểm duyệt ở Mỹ.
Câu hỏi thường gặp
Hài đen là gì?
Hài đen là lối hài lấy chất liệu từ những điều u tối như cái chết, bệnh tật, tai hoạ hay sự tàn nhẫn. Nó thường dùng giọng điềm tĩnh, logic lạnh lùng hoặc tự trào để tạo khoảng cách giữa đề tài nặng và cách nói nhẹ.
Vì sao có người thích hài đen?
Hài đen giúp giải toả căng thẳng, lấy lại cảm giác kiểm soát trước điều không thể thay đổi, và gắn kết những người cùng trải qua khó khăn. Nó cũng có thể là công cụ phê phán sắc bén, như bài luận của Jonathan Swift.
Ranh giới của hài đen nằm ở đâu?
Ranh giới thường nằm ở đích nhắm: cười vào số phận, quyền lực hay chính mình khác hẳn cười vào nạn nhân. Ai kể, kể cho ai và kể lúc nào cũng quyết định câu đùa có gây tổn thương hay không.
"Punching up" và "punching down" nghĩa là gì?
"Punching up" là câu đùa nhắm vào người hoặc thế lực mạnh hơn người kể; "punching down" là nhắm vào người yếu thế hơn. Trong giới hài, kiểu thứ nhất thường được coi là có giá trị phê phán, còn kiểu thứ hai dễ bị coi là tàn nhẫn.
Hài đen khác hài giá treo cổ thế nào?
Hài giá treo cổ (gallows humor) là một dạng của hài đen, chỉ tiếng cười của người đang ở trong hoàn cảnh tuyệt vọng tự cười số phận mình. Hài đen rộng hơn, bao gồm cả việc người ngoài viết về cái u tối.