Viết hài thuê là nghề viết câu đùa, đoạn độc thoại, lời dẫn hài cho người khác nói — MC, nghệ sĩ, người dẫn talk show, hay người cần một bài nói vui trong sự kiện. Người viết thường không được ghi tên; quyền sử dụng chất liệu chuyển cho người thuê theo thoả thuận. Đây là nghề có lịch sử lâu đời: những danh hài Mỹ như Bob Hope từng nuôi cả một đội người viết, và kho câu đùa họ để lại nay là tư liệu bảo tàng. Kỹ năng cốt lõi không phải là "buồn cười", mà là viết đúng giọng của người khác.
Ai cần thuê người viết hài
| Người thuê | Cần gì | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Người dẫn chương trình truyền hình | Lời dẫn, câu đùa giữa các phần, độc thoại mở màn | Khối lượng lớn, hạn gấp, thường làm theo nhóm |
| Nghệ sĩ hài | Chất liệu mới, đánh bóng tiết mục có sẵn | Phải khớp nhân vật sân khấu của nghệ sĩ |
| MC sự kiện, tiệc cưới | Câu mở đầu, câu chuyển phần, câu lấp khi chờ | Ngắn, an toàn, hợp nhiều kiểu khán giả |
| Người phát biểu ở sự kiện | Vài câu đùa mở đầu, làm mềm bài nói | Người nói không chuyên; câu phải dễ nói |
| Chương trình, lễ trao giải | Kịch bản dẫn có tiếng cười, đối đáp cho người trao giải | Phải duyệt qua nhiều bên |
Những đội viết thời hoàng kim
Thời phát thanh và truyền hình đầu tiên ở Mỹ, một danh hài dẫn chương trình hằng tuần không thể tự viết hết. Bob Hope nổi tiếng với đội ngũ người viết đông đảo, và kho câu đùa ông tích luỹ suốt sự nghiệp — được sắp xếp theo chủ đề — nay được lưu giữ tại Thư viện Quốc hội Mỹ. Danh hài Phyllis Diller thì giữ một tủ phiếu câu đùa khổng lồ, mỗi câu một thẻ, phân loại theo đề tài; bà tặng tủ phiếu hơn 52.000 thẻ ấy cho Bảo tàng Quốc gia Lịch sử Mỹ (Smithsonian) năm 2003.
Những kho lưu trữ này cho thấy một điều: với nghệ sĩ hài chuyên nghiệp, câu đùa là hàng hoá được sản xuất, mua bán, lưu trữ có hệ thống — không phải thứ chỉ "bật ra" trên sân khấu.
Kỹ năng quan trọng nhất: viết đúng giọng người khác
Một câu đùa hay trong miệng người này có thể chết trong miệng người kia. Người viết thuê giỏi trước hết là người nghe giỏi:
- Nghe cách người đó nói: câu dài hay ngắn, dùng từ gì, có hay tự trào không, nhịp nhanh hay chậm.
- Hiểu nhân vật công chúng của họ: khán giả biết họ là ai, kỳ vọng gì. Một MC hiền lành không thể bỗng nói câu chua cay.
- Biết giới hạn của họ: có đề tài người đó không muốn, không nên đùa.
- Viết để nói, không viết để đọc: câu phải dễ phát âm, từ gây cười nằm cuối, không có chữ dễ líu lưỡi.
Người viết thường xin ghi âm, video người thuê nói chuyện, xem lại các lần họ dẫn, diễn trước đó, rồi mới viết.
Quy trình một đơn hàng viết hài
- Tìm hiểu: sự kiện gì, khán giả là ai, thời lượng bao nhiêu, đề tài nào cần tránh, người nói thoải mái với kiểu đùa nào.
- Đưa nhiều phương án: người viết chuyên nghiệp thường gửi nhiều câu cho một chỗ để người thuê chọn.
- Đọc thử: người thuê đọc to; câu nào vấp, câu nào nghe gượng thì sửa.
- Chỉnh theo phản hồi: đánh dấu câu "của mình", câu "không phải mình".
- Bản cuối và phương án dự phòng: kèm vài câu lấp cho tình huống bất ngờ.
Ví dụ: một câu viết cho hai người khác nhau
Để thấy "đúng giọng" quan trọng thế nào, đây là cùng một ý — nói về việc chương trình bị chậm giờ — viết cho hai kiểu người dẫn (ví dụ tự viết):
| Người dẫn | Câu viết |
|---|---|
| MC trẻ, năng động, hay tự trào | "Chương trình đang chậm mười phút. Không sao, em đã chuẩn bị mười phút để xin lỗi." |
| MC lớn tuổi, điềm đạm | "Chúng ta chậm mười phút. Ở tuổi này, mười phút cũng là một kỷ niệm đẹp." |
Cùng ý, khác giọng, khác nhân vật. Câu thứ hai mà đưa cho MC trẻ sẽ nghe gượng, và ngược lại.
Chuyện tên tuổi và quyền sở hữu
Người viết thuê thường không được ghi tên, và người nói dùng câu đùa như của mình. Trong ngành, đây là thoả thuận được chấp nhận, khác hẳn với đạo miếng hài: người viết đồng ý và được trả công.
Những điều nên ghi rõ trong thoả thuận:
- Chất liệu chỉ dùng một lần, cho một sự kiện, hay chuyển hẳn quyền cho người thuê?
- Người viết có được dùng lại câu bị loại không?
- Có cam kết bảo mật không — nhiều người thuê không muốn công chúng biết họ có người viết.
- Hạn giao, số lần sửa, cách thanh toán.
Về pháp lý, quyền tác giả với chất liệu viết thuê phụ thuộc vào hợp đồng; vụ việc cụ thể nên hỏi luật sư sở hữu trí tuệ.
Bắt đầu nghề viết hài thuê
- Viết mỗi ngày và giữ một kho chất liệu sắp theo đề tài, như cách Phyllis Diller làm với tủ phiếu.
- Có bộ mẫu: vài đoạn lời dẫn, vài câu đùa sự kiện, một tiểu phẩm ngắn — để người thuê thấy giọng viết.
- Bắt đầu từ việc nhỏ: viết lời dẫn cho đám cưới của bạn bè, cho sự kiện ở công ty, cho câu lạc bộ.
- Học diễn một chút: người từng đứng open mic biết câu nào nói được, câu nào chỉ hay trên giấy.
- Giữ chữ tín: bảo mật và đúng hạn quan trọng không kém chất lượng câu đùa.
Những đề tài nên từ chối
Người viết thuê cũng có quyền nói không. Những yêu cầu đáng từ chối: câu đùa nhắm vào một người cụ thể để làm họ bẽ mặt, câu đùa chế giễu vùng miền, giới tính, ngoại hình, khuyết tật, tôn giáo; câu đùa có thể khiến người nói gặp rắc rối pháp lý. Một người viết hài có uy tín bảo vệ cả khách hàng lẫn chính mình bằng cách giữ những ranh giới này.
Viết hài cho người không chuyên
Khách hàng khó nhất của người viết thuê thường không phải nghệ sĩ, mà là người không chuyên: chú rể cần vài câu cảm ơn duyên dáng, trưởng phòng cần mở đầu bài tổng kết. Với họ, nguyên tắc khác hẳn:
- Ngắn: câu càng ngắn càng dễ nói, dễ nhớ.
- Ít: hai, ba câu đùa là đủ; người không chuyên khó giữ nhịp cho cả chuỗi.
- Tự trào: đùa về chính người nói luôn an toàn hơn đùa về người khác.
- Có đường lui: câu đùa nếu không ai cười thì vẫn là một câu nói bình thường, không để người nói bị kẹt trong im lặng.
Góc nhìn hôm nay
Nhu cầu viết hài thuê đang mở rộng: người làm video cần kịch bản, doanh nghiệp cần nội dung vui cho mạng xã hội, người phát biểu cần vài câu mở đầu duyên. Bài phát biểu sự kiện nói chung là một kỹ năng riêng; phần hài trong đó mới là chỗ người viết hài phát huy.
Ai muốn thử nghề này có thể làm một bài tập: chọn hai người dẫn chương trình có phong cách rất khác nhau, xem kỹ mỗi người vài lần, rồi viết cùng một đoạn lời dẫn cho cả hai. Nếu đọc lên mà nghe được đúng giọng từng người, đó là dấu hiệu tốt.
Câu hỏi thường gặp
Viết hài thuê là gì?
Viết hài thuê là viết câu đùa, lời dẫn, đoạn độc thoại hài cho người khác nói, như MC, nghệ sĩ hay người phát biểu ở sự kiện. Người viết thường không được ghi tên, quyền sử dụng chuyển cho người thuê theo thoả thuận.
Viết hài thuê có phải là đạo miếng hài không?
Không. Đạo miếng là lấy chất liệu khi tác giả không đồng ý. Viết thuê là thoả thuận hai bên: người viết đồng ý chuyển giao và được trả công.
Kỹ năng quan trọng nhất của người viết hài thuê là gì?
Viết đúng giọng của người sẽ nói. Một câu đùa hay với người này có thể nghe gượng với người khác, nên người viết phải hiểu cách nói, nhân vật công chúng và giới hạn của khách hàng.
Kho câu đùa của Bob Hope được lưu ở đâu?
Kho câu đùa Bob Hope tích luỹ suốt sự nghiệp được lưu giữ tại Thư viện Quốc hội Mỹ. Tủ phiếu hơn 52.000 câu đùa của Phyllis Diller được bà tặng Bảo tàng Quốc gia Lịch sử Mỹ thuộc Smithsonian năm 2003.
