Trường dạy hài trên thế giới: Second City và các lớp stand-up

Trường dạy hài nổi tiếng nhất thế giới là The Second City ở Chicago (Mỹ), mở cửa năm 1959, nơi đào tạo hài ứng tác và hài tiểu phẩm cho nhiều thế hệ diễn viên sau này làm nên Saturday Night Live và nhiều phim hài Mỹ. Bên cạnh đó còn có những nhà hát – trường ứng tác như iO ở Chicago, The Groundlings ở Los Angeles, Upright Citizens Brigade, cùng vô số lớp hài độc thoại ngắn hạn. Điểm chung của các nơi này: học bằng cách diễn, và lớp học gắn liền với sân khấu biểu diễn thật.

Second City: từ một quán nhỏ ở Chicago

The Second City mở cửa ở Chicago tháng 12/1959, do Bernard Sahlins, Howard Alk và Paul Sills sáng lập. Gốc của nó là nhóm Compass Players ra đời giữa thập niên 1950 ở Chicago, nơi những người như Mike Nichols và Elaine May thử nghiệm diễn tiểu phẩm dựa trên ứng tác.

Nền tảng phương pháp của Second City đến từ Viola Spolin — mẹ của Paul Sills — người phát triển một hệ thống bài tập ứng tác cho sân khấu, sau đó viết thành cuốn Improvisation for the Theater (1963). Các bài tập này dạy diễn viên lắng nghe, chấp nhận ý của bạn diễn và phản ứng tức thời.

Cách làm việc kinh điển của Second City:

1. Diễn viên ứng tác các cảnh từ gợi ý của khán giả, thường sau suất diễn chính.
2. Cảnh nào hay được giữ lại, viết thành kịch bản, mài giũa.
3. Các cảnh tốt nhất được ghép thành chương trình tiểu phẩm mới, gọi là một "revue".

Nói cách khác, ứng tác ở đây là công cụ viết, không chỉ là màn trình diễn.

Những người đi ra từ Second City

Danh sách cựu thành viên Second City dài và nổi tiếng. Có thể kể John Belushi, Bill Murray ở Chicago; Dan Aykroyd, Gilda Radner ở chi nhánh Toronto; về sau là Stephen Colbert, Steve Carell, Tina Fey cùng nhiều người khác. Mối liên hệ chặt nhất là với Saturday Night Live: nhiều diễn viên của chương trình này từng qua Second City hoặc các nhà hát ứng tác tương tự.

Ngày nay Second City có các trung tâm đào tạo mở cho người học ở nhiều trình độ, từ người chỉ muốn tự tin hơn khi nói chuyện đến người muốn làm nghề. Các lớp học viết tiểu phẩm, ứng tác, hài độc thoại, và cả lớp cho doanh nghiệp.

Những "trường phái" ứng tác khác

Ứng tác ngắn (short-form) là những màn vài phút theo một luật cho trước, rất hợp truyền hình. Ứng tác dài (long-form) như "Harold" kéo dài hàng chục phút, các cảnh nối và gọi lại nhau, đòi hỏi cả nhóm nhớ và xây dựng chung.

Lớp hài độc thoại: học được gì, không học được gì

Khác với ứng tác vốn là nghệ thuật nhóm, hài độc thoại là việc một người. Các lớp hài độc thoại thường kéo dài vài tuần, kết thúc bằng một đêm diễn "tốt nghiệp" trước khán giả thật. Nội dung thường gồm:

• Tìm chất liệu từ đời sống, quan điểm riêng.
• Cấu trúc một câu đùa: tiền đề, cú lật, các câu cười nối tiếp.
• Viết lại, cắt gọn.
• Sử dụng micro, sân khấu, cách đứng.
• Sắp xếp một suất diễn ngắn.

Những người dạy như Greg Dean (tác giả Step by Step to Stand-Up Comedy) hay Judy Carter (tác giả The Comedy Bible) đã biến kinh nghiệm dạy lớp thành sách.

Giới hạn của lớp học cũng rõ: lớp cho phương pháp và một lần diễn đầu tiên an toàn, nhưng không thay được hàng trăm đêm open mic. Nhiều người làm hài nói thẳng: lớp học hữu ích nhất ở chỗ cho bạn kỷ luật viết và một nhóm bạn cùng chí hướng.

Ứng tác dạy gì cho người không làm hài

Các trường ứng tác ngày càng có nhiều học viên không định làm nghề: nhân viên văn phòng, người làm bán hàng, giáo viên, người muốn bớt nhút nhát. Lý do là các nguyên tắc ứng tác áp dụng được vào giao tiếp:

• "Đồng ý, và…": nhận ý của người khác rồi bổ sung, thay vì bác bỏ.
• Lắng nghe thật: phản ứng với điều người kia vừa nói, không phải điều mình định nói.
• Làm bạn diễn tỏa sáng: thành công của cảnh là của chung.
• Chấp nhận sai: lỗi trên sân khấu ứng tác thường thành chất liệu.

Còn ở Việt Nam?

Việt Nam chưa có một trường hài theo mô hình Second City. Người muốn học có các lựa chọn: học diễn xuất ở trường sân khấu hoặc các lớp diễn xuất ngắn hạn; tham gia câu lạc bộ kịch, câu lạc bộ ứng tác ở trường đại học và thành phố lớn; đến các đêm open mic hài độc thoại. Một số nhóm hài độc thoại và ứng tác ở Hà Nội, TP.HCM có tổ chức lớp hoặc buổi tập mở, nhưng quy mô và thời gian hoạt động thay đổi, nên người học nên tìm hiểu trực tiếp trước khi đăng ký.

Lưu ý khi chọn lớp: xem người dạy có thật sự diễn thường xuyên không, lớp có đêm diễn trước khán giả thật không, và học viên khoá trước nói gì. Một lớp tốt không hứa "thành danh hài sau tám buổi".

Một buổi học ứng tác diễn ra thế nào

Lớp ứng tác cơ bản thường bắt đầu bằng khởi động cơ thể, giọng nói, rồi đến các bài tập lắng nghe: đứng thành vòng tròn, truyền một âm thanh, một động tác, một từ, mỗi người phải phản ứng với đúng thứ vừa nhận. Sau đó là các cảnh hai người dựa trên một gợi ý ngắn — một địa điểm, một mối quan hệ. Giảng viên dừng cảnh để chỉ ra chỗ diễn viên "chặn" ý bạn diễn, chỗ họ quên lắng nghe.

Điều nhiều học viên bất ngờ là ứng tác không dạy "nghĩ ra câu buồn cười". Ngược lại, giảng viên thường bảo: đừng cố hài. Hãy trung thực với tình huống, lắng nghe bạn diễn, và tiếng cười sẽ tự đến từ sự thật của cảnh. Đây là bài học mà cả những người làm hài độc thoại cũng thấy hữu ích.

Góc nhìn hôm nay

Mô hình "trường gắn với sân khấu" của Second City là bài học đáng giá: người học được diễn trước khán giả thật ngay từ sớm, và nhà hát có nguồn diễn viên, chất liệu mới liên tục. Đây là điều mà sân khấu hài ở bất cứ đâu cũng có thể học.

Người muốn bắt đầu ngay có thể đọc Improvisation for the Theater của Viola Spolin để hiểu gốc của các bài tập ứng tác, rồi rủ vài người bạn cùng tập mỗi tuần. Ứng tác là kỹ năng nhóm; một nhóm nhỏ kiên trì tập sẽ tiến bộ nhanh hơn một người đọc sách một mình.