Persona sân khấu là phiên bản "nhân vật hoá" của chính danh hài: một con người có tính cách, quan điểm và điểm yếu rõ ràng, được phóng to từ bản thân thật để khán giả nhận ra ngay và đoán được phản ứng. Persona giúp câu đùa có điểm tựa: cùng một câu nói, đặt vào miệng người khác nhau sẽ buồn cười theo cách khác nhau. Hầu hết danh hài mất nhiều năm diễn mới tìm ra persona của mình.
Persona không phải là nhân vật, cũng không phải con người thật
Trong hài kịch có ba lớp thường bị lẫn với nhau:
| Lớp | Là gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Con người thật | Danh hài ngoài đời, với đầy đủ sự phức tạp | Người ấy ở nhà, với gia đình, bạn bè |
| Persona sân khấu | Một phiên bản đơn giản hoá, phóng đại của chính họ, mang cùng tên | Jack Benny "keo kiệt", Rodney Dangerfield "không ai tôn trọng" |
| Nhân vật | Một con người khác hẳn, có tên khác, do danh hài đóng | Các vai trong tiểu phẩm, sitcom, phim |
Persona nằm ở giữa. Khán giả biết đó là "anh ấy", "chị ấy", nhưng cũng ngầm hiểu đây là một phiên bản được dàn dựng. Sự mơ hồ này chính là sức mạnh: khi danh hài kể "hôm qua tôi…", khán giả tin đủ để đồng cảm, nhưng không đến mức lo lắng thật cho họ.
Vì sao danh hài cần persona
Khán giả cần biết "người này là ai" trong một phút đầu
Judy Carter trong The Comedy Bible nhấn mạnh rằng khán giả cần nhanh chóng xác định người đứng trên sân khấu là kiểu người gì. Khi đã biết, họ thả lỏng và sẵn sàng cười. Khi chưa biết, họ dè chừng.
Persona tạo ra góc nhìn
Câu đùa không chỉ là một quan sát mà là quan sát của ai. Một người cực kỳ cẩn thận nhìn chuyện xếp hàng khác một người luôn trễ giờ. Persona cho danh hài một lăng kính nhất quán để nhìn mọi đề tài, nhờ đó tiết mục có màu riêng thay vì là một chuỗi câu đùa rời rạc.
Persona làm khoảng lặng có nghĩa
Ví dụ kinh điển là Jack Benny: sự im lặng của ông trước câu "Tiền hay mạng?" chỉ buồn cười vì khán giả đã biết ông keo kiệt. Persona càng rõ, danh hài càng làm được nhiều với càng ít chữ.
Những persona kinh điển
- Jack Benny (1894–1974): keo kiệt, tự cao về tuổi và tài vĩ cầm. Được dựng qua hàng chục năm radio và truyền hình.
- Rodney Dangerfield (1921–2004): người đàn ông chẳng bao giờ được ai tôn trọng. Câu cửa miệng "I don't get no respect" trở thành thương hiệu.
- Phyllis Diller (1917–2012): người phụ nữ nội trợ lập dị, tóc rối, tiếng cười khàn đặc trưng. Bà là một trong những phụ nữ đầu tiên thành danh với hài độc thoại trên truyền hình Mỹ.
- Steve Martin thập niên 1970: theo hồi ký Born Standing Up, ông cố ý dựng một persona nghệ sĩ giải trí tự tin thái quá nhưng chẳng có gì để nói — một kiểu nhại lại chính nghề hài.
- Andy Kaufman (1949–1984): làm mờ ranh giới giữa persona và nhân vật đến mức khán giả nhiều khi không biết đâu là thật. Ông là ví dụ cực đoan của việc chơi với persona.
Cách danh hài tìm ra persona
Bắt đầu từ sự thật
Persona hiệu quả gần như luôn xuất phát từ một nét thật của người diễn: ngoại hình, nghề cũ, hoàn cảnh gia đình, một thói quen. Danh hài không bịa ra một con người xa lạ; họ chọn một mặt của chính mình và phóng to lên. Lời khuyên phổ biến trong các lớp stand-up là: "Khán giả nhìn thấy gì khi bạn bước ra? Hãy bắt đầu từ đó."
Tìm điểm yếu, không tìm điểm mạnh
Persona hấp dẫn thường dựa vào một khiếm khuyết đáng yêu: lo âu, vụng về, tự cao, keo kiệt, quá nghiêm túc, quá lạc quan. Khán giả cười vào và cười cùng điểm yếu đó. Một persona chỉ toàn ưu điểm thì khó gây cười.
Thử và để khán giả chọn
Nhiều danh hài kể rằng persona không được "thiết kế" mà được khán giả chọn: sau hàng trăm suất diễn, những đoạn mang một màu sắc nhất định được cười to nhất, và người diễn dần đi theo hướng đó. Đây là lý do open mic quan trọng: nó là phòng thí nghiệm.
Một khung tự hỏi
- Tôi bực mình nhất với điều gì?
- Bạn bè hay trêu tôi về điều gì?
- Tôi có quan điểm nào khác số đông?
- Tôi đóng vai gì trong gia đình, nhóm bạn, nơi làm việc?
- Khi kể chuyện vui, tôi thường là người gây chuyện hay người chịu trận?
Những cạm bẫy
- Persona mượn: bắt chước persona của danh hài nổi tiếng. Khán giả nhận ra, và người diễn bị gò vào khuôn không vừa.
- Persona đối lập với ngoại hình mà không giải thích: nếu khán giả thấy một điều nhưng nghe một điều khác, họ bối rối. Đối lập có thể buồn cười, nhưng cần được khai thác có chủ ý.
- Persona đóng băng: người diễn thay đổi theo năm tháng nhưng persona thì không. Nhiều danh hài kể rằng họ phải "cập nhật" persona khi đời sống thật thay đổi.
- Persona dựa trên chê bai người khác: một persona chuyên giễu cợt nhóm người yếu thế dễ thành tổn thương và khó bền. Persona tự trào thường đi xa hơn.
- Quên mình là người thật: một số danh hài chia sẻ rằng giữ persona quá lâu ngoài đời gây mệt mỏi. Biết lúc nào "tắt" nhân vật cũng là kỹ năng nghề.
Persona trong hài Việt
Khán giả Việt quen với những diễn viên hài gắn với một kiểu vai lặp lại qua nhiều tiểu phẩm, chương trình Tết và băng đĩa: người nhà quê lên phố, ông chồng sợ vợ, cô gái đanh đá, anh chàng lém lỉnh. Đó gần với khái niệm "nhân vật đóng khung" hơn là persona theo nghĩa stand-up, vì người diễn vẫn đóng vai người khác, có tên khác.
Khi hài độc thoại du nhập, người diễn tiếng Việt bắt đầu đứng trước khán giả với chính tên mình và kể chuyện của mình. Việc xây persona vì thế là một kỹ năng tương đối mới với nhiều người làm hài trẻ. Một lời khuyên chung: hãy tránh dựng persona trên giọng địa phương hay vùng miền như một nguồn gây cười; điều đó dễ làm tổn thương và nhanh chóng cạn.
Góc nhìn hôm nay: bài tập tìm persona
- Viết "tiểu sử sân khấu" một đoạn. Mô tả bản thân như một nhân vật: một câu về hoàn cảnh, một câu về điểm yếu, một câu về điều mình muốn mà không có được.
- Ghi hình ba suất diễn liên tiếp. Xem đoạn nào được cười nhất và tìm điểm chung: có phải chúng cùng một thái độ?
- Hỏi khán giả quen. Hỏi bạn bè "nếu phải tả tôi trên sân khấu bằng ba chữ, bạn sẽ chọn chữ gì?".
- Đọc hồi ký danh hài. Born Standing Up của Steve Martin là tài liệu rất hay về quá trình một người tìm ra persona qua hàng chục năm.
Câu hỏi thường gặp
Persona sân khấu là gì?
Persona sân khấu là phiên bản phóng đại, đơn giản hoá của chính danh hài, mang cùng tên với họ, có tính cách và điểm yếu rõ ràng. Nó giúp khán giả nhanh chóng biết người diễn là ai và đoán được cách họ nhìn mọi chuyện.
Persona khác nhân vật thế nào?
Nhân vật là một con người khác hẳn, có tên khác, do danh hài đóng trong tiểu phẩm hay phim. Persona là chính danh hài ở phiên bản sân khấu. Khán giả hiểu persona là "họ", dù biết đã được dàn dựng.
Làm sao tìm persona cho mình khi diễn stand-up?
Bắt đầu từ những nét thật: ngoại hình, hoàn cảnh, thói quen, điều bạn bè hay trêu. Chọn một điểm yếu đáng yêu và phóng to nó. Sau đó diễn thử nhiều lần và để phản ứng của khán giả cho biết hướng nào hiệu quả.
Persona của Jack Benny là gì?
Jack Benny dựng persona một người keo kiệt, tự cao về tuổi tác và tài kéo vĩ cầm. Persona này được bồi đắp qua nhiều năm radio và truyền hình, đến mức chỉ một khoảng im lặng của ông cũng đủ làm khán giả cười.
Persona có cần giống con người thật không?
Persona nên xuất phát từ một nét thật để khán giả tin, nhưng không cần giống hoàn toàn. Nhiều danh hài nổi tiếng ngoài đời trái ngược với persona, ví dụ Jack Benny được đồng nghiệp mô tả là người hào phóng.
