"Nghịch lý chú hề buồn" là hình ảnh quen thuộc về người làm hài: mang tiếng cười cho người khác nhưng bản thân lại u uất. Nghiên cứu khoa học cho bức tranh phức tạp hơn. Một khảo sát nổi tiếng của Ando, Claridge và Clark đăng trên British Journal of Psychiatry năm 2014 cho thấy người làm hài có điểm cao hơn mức chung ở một số nét tính cách — nhưng đó là tương quan trên một mẫu khảo sát, không có nghĩa người làm hài đều trầm cảm hay mắc bệnh tâm thần. Điều chắc chắn hơn là nghề hài có những áp lực riêng, và người làm nghề cần được quan tâm sức khoẻ tinh thần như bất kỳ ai.
Hình ảnh chú hề buồn đến từ đâu
Hình tượng "người làm trò cười mà lòng buồn" xuất hiện từ lâu trong văn học và sân khấu châu Âu. Vở opera Pagliacci (1892) của Leoncavallo kể về một anh hề phải diễn tiếp trong khi đời mình tan vỡ. Còn có một giai thoại lan truyền rộng: một người đàn ông buồn bã tìm đến bác sĩ, được khuyên đi xem một chú hề nổi tiếng để vui lên, và người đàn ông đáp rằng mình chính là chú hề đó. Câu chuyện thường được gán cho hề Joseph Grimaldi ở London thế kỷ 19, nhưng đó là giai thoại, không có bằng chứng là chuyện thật.
Những câu chuyện ấy cảm động, nhưng chúng là văn chương, không phải dữ liệu. Muốn biết người làm hài có thật sự "buồn" hơn người khác không, phải nhìn vào nghiên cứu.
Nghiên cứu năm 2014: đo được gì
Nhóm tác giả Victoria Ando, Gordon Claridge và Ken Clark (Đại học Oxford) công bố bài "Psychotic traits in comedians" trên British Journal of Psychiatry năm 2014. Một số điểm chính:
| Khía cạnh | Nội dung |
|---|---|
| Mẫu | 523 người làm hài (404 nam, 119 nữ), chủ yếu ở Anh, Mỹ, Úc; nhóm so sánh là diễn viên (không phải hài) |
| Cách đo | Bảng hỏi trực tuyến tự trả lời, dùng thang đo rút gọn O-LIFE vốn để đo các nét tính cách ở người khoẻ mạnh |
| Kết quả | Người làm hài có điểm cao hơn mức chung của dân số ở cả bốn thang; nổi bật là xu hướng hướng nội, khó cảm nhận niềm vui, đi kèm tính bốc đồng, hướng ngoại |
| Diễn giải của tác giả | Các nét này mang tên gọi "loạn thần" trong thang đo, nhưng cũng có thể là phiên bản lành mạnh của tâm trạng thất thường, hướng nội xã hội và lối nghĩ khác thường |
Báo chí khi đó đưa tin với tít kiểu "người làm hài có nét tính cách loạn thần". Tít ấy dễ gây hiểu lầm. Điều nghiên cứu thật sự nói là: ở mẫu khảo sát này, người làm hài có một tổ hợp nét tính cách khác biệt — vừa hướng nội vừa bốc đồng — có thể liên quan tới lối nghĩ sáng tạo cần cho nghề.
Đọc nghiên cứu cho đúng mức
- Tương quan, không phải nhân quả. Không biết nét tính cách dẫn người ta vào nghề hài, hay nghề hài làm nét đó rõ hơn.
- Tự trả lời trực tuyến. Người tham gia tự chọn tham gia và tự đánh giá; mẫu có thể không đại diện cho mọi người làm hài.
- Nét tính cách không phải chẩn đoán. Điểm cao trên thang đo tính cách không có nghĩa là mắc bệnh.
- Không áp vào một cá nhân cụ thể. Không thể dùng nghiên cứu này để kết luận về bất kỳ nghệ sĩ nào.
Nói gọn: "người làm hài đều trầm cảm" là sai. "Người làm hài, ở mức trung bình trong một mẫu khảo sát, có một số nét tính cách khác biệt" là gần đúng hơn.
Những áp lực có thật của nghề hài
Bất kể nét tính cách, nghề hài có những yếu tố gây áp lực mà người làm nghề hay nhắc tới:
| Áp lực | Vì sao đặc biệt với nghề hài |
|---|---|
| Phản hồi tức thì, công khai | Câu đùa hỏng là im lặng ngay trước mặt hàng trăm người; thất bại hiện ra từng giây |
| Thu nhập bấp bênh | Nhiều người làm hài sống theo từng suất diễn, không có lương cố định |
| Giờ giấc đảo lộn | Diễn khuya, di chuyển nhiều, ngủ ít |
| Khoảng trống sau sân khấu | Từ cao trào tiếng cười trở về một mình trong vài phút |
| Kỳ vọng "lúc nào cũng vui" | Người xung quanh chờ người làm hài pha trò cả khi họ mệt, buồn |
| Dùng nỗi đau làm chất liệu | Nhiều tiết mục khai thác trải nghiệm khó khăn của chính người diễn |
| Bình luận trên mạng | Lời chê, công kích có thể đến từng phút sau mỗi video |
Khi tiếng cười là cách đối phó
Hài hước là một cách con người đối phó với khó khăn — điều tâm lý học đã bàn nhiều, và là chủ đề riêng của khoa học tiếng cười. Với người làm hài, biến chuyện buồn thành chuyện cười có thể giúp nhìn lại nó từ khoảng cách an toàn. Nhưng tiếng cười không thay thế được việc chăm sóc sức khoẻ tinh thần. Đùa về nỗi buồn mỗi tối trên sân khấu không có nghĩa nỗi buồn đã được giải quyết.
Giới làm hài đang thay đổi thế nào
Ở nhiều nước, các tổ chức, liên hoan hài đã bắt đầu đưa sức khoẻ tinh thần vào chương trình: buổi chia sẻ, đường dây hỗ trợ, nhóm đồng nghiệp lắng nghe nhau. Nhiều người làm hài công khai nói về việc đi gặp chuyên gia tâm lý, góp phần làm việc này bớt bị kỳ thị.
Những thói quen tự chăm sóc mà người trong nghề hay chia sẻ:
- Giữ giờ ngủ ổn định nhất có thể, kể cả khi diễn khuya.
- Có bạn bè, sở thích ngoài nghề — một nơi không phải "người làm hài".
- Tách giá trị bản thân khỏi một đêm diễn hỏng hay một video ít lượt xem.
- Hạn chế đọc bình luận ngay sau khi đăng tiết mục.
- Cẩn trọng với rượu bia sau suất diễn — thói quen dễ hình thành trong môi trường câu lạc bộ đêm.
- Tìm chuyên gia khi buồn kéo dài, mất ngủ, mất hứng thú với mọi thứ.
Góc nhìn hôm nay
"Nghịch lý chú hề buồn" là một câu chuyện đẹp nhưng dễ thành định kiến. Coi nỗi buồn là "cái giá tất yếu" của tài năng hài có thể khiến người làm nghề ngại tìm trợ giúp, vì sợ mất đi "nguồn" sáng tạo. Thực tế, nhiều người làm hài nói họ viết tốt hơn khi được chăm sóc sức khoẻ tinh thần tử tế.
Người muốn đọc kỹ có thể tìm nguyên văn bài báo của Ando, Claridge và Clark (2014) thay vì đọc qua các bản tin giật tít. Và nếu bạn — dù là người làm hài hay không — đang trải qua những ngày buồn kéo dài, mất ngủ, cảm thấy bế tắc, hãy nói chuyện với người thân và tìm đến bác sĩ, chuyên gia tâm lý tại các bệnh viện, phòng khám có chuyên khoa sức khoẻ tâm thần. Tìm hỗ trợ là việc bình thường và cần thiết.
Câu hỏi thường gặp
Nghịch lý chú hề buồn là gì?
Đây là hình ảnh phổ biến về người làm hài mang tiếng cười cho người khác nhưng bản thân lại u buồn. Hình ảnh này có từ lâu trong văn học, sân khấu, nhưng chỉ phản ánh một phần sự thật.
Có phải người làm hài hay bị trầm cảm không?
Không thể kết luận như vậy. Nghiên cứu năm 2014 của Ando, Claridge và Clark cho thấy người làm hài trong mẫu khảo sát có một số nét tính cách khác biệt, nhưng đó là tương quan về tính cách, không phải chẩn đoán bệnh.
Nghiên cứu của Ando năm 2014 khảo sát bao nhiêu người làm hài?
Nghiên cứu khảo sát 523 người làm hài, gồm 404 nam và 119 nữ, chủ yếu ở Anh, Mỹ và Úc, so sánh với nhóm diễn viên và mức chung của dân số. Bài đăng trên British Journal of Psychiatry.
Câu chuyện chú hề Grimaldi đi khám bác sĩ có thật không?
Đây là giai thoại lan truyền rộng, thường gán cho hề Joseph Grimaldi ở London thế kỷ 19, nhưng không có bằng chứng là chuyện có thật. Nên coi đó là câu chuyện minh hoạ hơn là sự kiện lịch sử.
Người làm hài nên làm gì để giữ sức khoẻ tinh thần?
Giữ giờ ngủ, có đời sống ngoài nghề, tách giá trị bản thân khỏi từng đêm diễn và hạn chế đọc bình luận tiêu cực. Khi buồn kéo dài hay mất ngủ, nên tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
