Nhại giọng (impression) là nghệ thuật bắt chước giọng nói, cách nói và cử chỉ của một người hoặc một kiểu người để gây cười. Một màn nhại hay không cần giống trăm phần trăm; nó chọn ra vài nét đặc trưng nhất, phóng đại chúng, rồi đặt nhân vật vào tình huống bất ngờ. Ranh giới để không xúc phạm là: nhại cách một người nói và hành xử nơi công cộng, không chế giễu giọng vùng miền, dân tộc, ngoại hình hay khuyết tật.
Nhại giọng là gì và khác giả giọng thế nào
Trong tiếng Việt, "nhại giọng" và "giả giọng" thường dùng lẫn. Người làm nghề hay phân biệt thế này:
| Khái niệm | Mục tiêu | Ví dụ |
|---|---|---|
| Giả giọng (mimicry) | Giống thật nhất có thể | Lồng tiếng thay diễn viên, nghệ sĩ giả tiếng động vật, tiếng máy |
| Nhại giọng (impression) | Gợi ra người được nhại một cách buồn cười | Màn bắt chước danh ca, diễn viên, nhân vật quen thuộc trong tạp kỹ |
| Nhại kiểu người (character) | Gợi một "loại" người chung, không ai cụ thể | Người bán hàng quá nhiệt tình, người dẫn bản tin quá trang trọng |
Một màn impression có thể không giống lắm mà vẫn rất buồn cười, vì khán giả nhận ra ngay những nét đã được chọn. Ngược lại, một màn giả giọng hoàn hảo có thể chỉ khiến khán giả trầm trồ mà không cười.
Một màn nhại gồm những gì
Nét đặc trưng (signature)
Mỗi người có vài điểm khiến người khác nhận ra họ trong một giây: một cách nhấn chữ, một câu cửa miệng, một cái nhíu mày, một tư thế đứng. Người nhại giọng tìm ra những nét này trước tiên. Có khi chỉ cần một nét là đủ.
Phóng đại
Nét đặc trưng được kéo to hơn thực tế: chỗ ngừng dài hơn, cái nhấn mạnh hơn, cử chỉ lớn hơn. Phóng đại vừa đủ thì khán giả cười vì nhận ra; quá đà thì thành bôi bác.
Tình huống (premise)
Phần quan trọng nhất và hay bị bỏ qua. Một màn nhại chỉ có giọng thì chỉ buồn cười được vài chục giây. Màn nhại hay đặt nhân vật vào hoàn cảnh không ngờ: một danh ca nổi tiếng với những bản tình ca buồn phải đọc hướng dẫn lắp tủ; một nhân vật phim hành động đi chợ mặc cả. Tiếng cười đến từ khoảng cách giữa nhân vật và tình huống.
Những tên tuổi gắn với nghệ thuật nhại giọng
Ở truyền hình Mỹ thập niên 1960–1970, nhại giọng là tiết mục chính của nhiều chương trình tạp kỹ. Frank Gorshin (1933–2005) nổi tiếng với các màn nhại diễn viên điện ảnh, và cũng được nhớ tới qua vai Riddler trong loạt truyền hình Batman thập niên 1960. Rich Little, danh hài gốc Canada, xây dựng sự nghiệp gần như hoàn toàn trên các màn nhại giọng người nổi tiếng.
Ở Anh, Mike Yarwood có các chương trình truyền hình riêng trên BBC thập niên 1970, và nhại giọng trở thành một nhánh lớn của hài truyền hình Anh với nhiều chương trình về sau. Ở Nhật Bản, monomane (nghệ thuật bắt chước) là một tiết mục quen thuộc trong các chương trình tạp kỹ, có cả những cuộc thi riêng.
Ở Việt Nam, giả giọng ca sĩ, diễn viên, giả tiếng động vật và âm thanh là tiết mục quen thuộc trong tạp kỹ, chương trình ca nhạc hài và các chương trình thi tài trên truyền hình.
Ranh giới: nhại mà không xúc phạm
Nhại giọng là một trong những thể loại dễ trượt sang tổn thương nhất, vì nó trực tiếp bắt chước một con người. Những nguyên tắc dưới đây được nhiều người làm nghề và nhà nghiên cứu hài đồng thuận:
Nên nhại
- Cách nói và hành xử công khai: phong cách trình diễn, câu cửa miệng, cách dẫn chương trình, thói quen trên sân khấu.
- Những nét người được nhại tự tạo ra: cách ăn mặc trên sân khấu, cách hát, cách nhấn nhá.
- Kiểu người chung chung: những hình mẫu ai cũng gặp, không chỉ đích danh ai.
Không nên nhại
- Giọng vùng miền, giọng địa phương: dùng giọng một vùng làm nguồn gây cười ngầm ý rằng người vùng đó đáng cười. Đây là lối hài dễ gây tổn thương và đã bị phê phán nhiều.
- Giọng của dân tộc, người nước ngoài theo kiểu khuôn mẫu: tương tự như trên.
- Đặc điểm cơ thể, khuyết tật, tật nói: nói lắp, nói ngọng, dáng đi, gương mặt — những thứ người ta không chọn.
- Người thường không có tiếng nói công khai: nhại một người nổi tiếng khác với nhại một người hàng xóm có thật.
Quy tắc "đánh lên, không đánh xuống"
Giới làm hài hay nói về nguyên tắc "punch up, not down": châm biếm người có vị thế, có tiếng nói, chứ không giễu người yếu thế. Áp vào nhại giọng: nhại cái phong thái tự tin của một ngôi sao khác hẳn với nhại cái cách một người lớn tuổi vụng về với điện thoại.
Pháp lý và đạo đức thời công nghệ
Ở nhiều nước, nhại người nổi tiếng nhằm mục đích hài, châm biếm thường được chấp nhận trong khuôn khổ tự do biểu đạt, miễn là khán giả hiểu đó là nhại. Rắc rối nảy sinh khi màn nhại được dùng để quảng cáo (khiến người xem tưởng người nổi tiếng ủng hộ sản phẩm) hoặc đánh lừa (khiến người xem tưởng là thật).
Công nghệ giả giọng, giả hình bằng máy tính khiến ranh giới này nhạy cảm hơn. Một màn nhại trên sân khấu, ai cũng thấy là người khác đang diễn. Một đoạn ghi âm giả giọng lan trên mạng thì có thể bị cắt ra khỏi bối cảnh và bị tin là thật. Người làm hài có trách nhiệm ghi rõ đó là nhại. Ở Việt Nam, các vấn đề như quyền đối với hình ảnh cá nhân hay quyền tác giả với bản ghi âm có quy định riêng; với trường hợp cụ thể, nên hỏi luật sư.
Cách luyện nhại giọng
- Nghe nhiều hơn nói. Nghe bản ghi của người định nhại nhiều lần, chú ý nhịp, độ cao, chỗ ngừng, chữ hay nhấn.
- Viết ra ba nét đặc trưng. Nếu không gọi được tên ba nét cụ thể, màn nhại sẽ mơ hồ.
- Tập từng nét riêng lẻ. Một câu cửa miệng, một tư thế, một cái nhìn. Ghép dần lại.
- Tìm tình huống. Viết vài tình huống mà nhân vật không bao giờ gặp. Chọn cái tạo khoảng cách lớn nhất.
- Thử với khán giả. Nếu sau mười giây khán giả chưa nhận ra là ai, cần chỉnh lại nét đặc trưng.
- Giữ thời lượng ngắn. Phần lớn màn nhại hay nhất chỉ kéo dài một đến ba phút.
Ví dụ tự viết
Một màn nhại kiểu người chung (ví dụ tự viết): người dẫn chương trình thời tiết, giọng trang trọng như đọc tin quan trọng, nhưng phải dự báo "thời tiết" trong căn bếp nhà mình: "Khu vực bồn rửa có mây đen tích tụ, khả năng cao xuất hiện bát đũa chưa rửa trong ba ngày tới. Người dân được khuyến cáo không mở tủ lạnh vào buổi tối." Không nhắm vào ai cụ thể, nhưng ai cũng nhận ra giọng điệu.
Góc nhìn hôm nay
Nhại giọng là cửa vào dễ nhất cho người mới thích làm hài vì phản hồi đến nhanh: khán giả nhận ra là cười. Nhưng đó cũng là lý do nhiều người dừng lại ở mức "giống", không đi tới "hay". Muốn tiến xa, hãy coi giọng chỉ là công cụ; điều khán giả nhớ là tình huống và góc nhìn người nhại mang vào.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể xem lại các chương trình tạp kỹ truyền hình cũ được lưu trữ, hoặc đọc các chương về hài truyền hình trong The Comedians của Kliph Nesteroff.
Câu hỏi thường gặp
Impression trong hài kịch là gì?
Impression là màn nhại giọng và cử chỉ của một người hoặc một kiểu người để gây cười. Nó không cần giống hoàn toàn mà chọn vài nét đặc trưng, phóng đại lên và đặt nhân vật vào tình huống bất ngờ.
Nhại giọng và giả giọng khác nhau thế nào?
Giả giọng nhắm tới sự giống thật, như lồng tiếng hay giả âm thanh. Nhại giọng nhắm tới tiếng cười: chọn và phóng đại nét đặc trưng, nên có thể không giống hoàn toàn mà vẫn buồn cười.
Nhại giọng vùng miền có nên không?
Không nên. Dùng giọng một vùng làm nguồn gây cười ngầm ý người vùng đó đáng cười, dễ gây tổn thương và đã bị phê phán nhiều. Nên nhại phong cách trình diễn hay câu cửa miệng của người nổi tiếng thay vì giọng địa phương.
Nhại người nổi tiếng có vi phạm pháp luật không?
Ở nhiều nơi, nhại với mục đích hài, châm biếm và khán giả hiểu đó là nhại thường được chấp nhận. Rủi ro nảy sinh khi dùng để quảng cáo hoặc khiến người xem tưởng là thật. Với trường hợp cụ thể, nên hỏi luật sư.
Làm sao để nhại giọng giỏi hơn?
Nghe kỹ người định nhại, gọi tên được ba nét đặc trưng, tập từng nét rồi ghép lại, và quan trọng nhất là tìm một tình huống bất ngờ cho nhân vật. Giữ màn nhại ngắn, khoảng một đến ba phút.
