Đời sống đi diễn của nghệ sĩ hài là chuỗi những suất diễn ở nhiều nơi, nhiều kiểu khán giả: sân khấu kịch buổi tối, tiệc tất niên doanh nghiệp, hội nghị khách hàng, tiệc cưới, tour các tỉnh, lưu diễn cộng đồng người Việt ở nước ngoài, ghi hình truyền hình. Giới nghệ sĩ gọi là "chạy sô". Phía sau những tràng cười là lịch trình dày, di chuyển đêm khuya, ăn ngủ thất thường, và kỹ năng điều chỉnh tiết mục cho từng khán phòng — thứ không ai dạy ở trường.
Các kiểu suất diễn trong đời một nghệ sĩ hài
| Kiểu suất diễn | Khán giả | Đòi hỏi riêng |
|---|---|---|
| Sân khấu kịch, sân khấu hài thường kỳ | Mua vé, chủ động đến xem hài | Diễn đúng vở, giữ chất lượng đều qua nhiều đêm |
| Sự kiện doanh nghiệp (tất niên, hội nghị) | Nhân viên, đối tác; đến vì công việc | Nội dung phù hợp đối tượng, tránh đề tài nhạy cảm với công ty |
| Tiệc cưới, tiệc gia đình | Nhiều thế hệ, đang ăn uống | Ngắn, hiền, kéo được sự chú ý giữa tiếng chạm ly |
| Hội chợ, lễ hội ngoài trời | Người qua lại, không ngồi yên | Âm lượng, hài hình thể, câu đùa ngắn dễ bắt |
| Tour tỉnh, lưu diễn | Khán giả ít có dịp xem trực tiếp | Sức bền, thích nghi điều kiện kỹ thuật khác nhau |
| Ghi hình truyền hình, video | Khán giả trường quay và người xem màn hình | Diễn cho máy quay, chịu quay lại nhiều lần |
Một nghệ sĩ hài có tiếng có thể diễn vài kiểu trong cùng một ngày: chiều ghi hình, tối diễn sự kiện, khuya chạy sang sân khấu.
Thang bậc trên sân khấu hài độc thoại phương Tây
Ở các câu lạc bộ hài Mỹ, một đêm diễn thường có ba vị trí, cũng là ba nấc trong sự nghiệp:
- MC (người mở màn): làm ấm khán phòng, giới thiệu người diễn, diễn một ít chất liệu ngắn.
- Feature (người diễn giữa): một suất dài hơn, chất liệu vững.
- Headliner (người diễn chính): tên trên áp phích, suất dài nhất, là lý do khán giả mua vé.
Người làm hài thường mất nhiều năm đi đường dài từ thành phố này sang thành phố khác, ở khách sạn rẻ, diễn hàng trăm đêm mới lên được vị trí diễn chính. Hồi ký Born Standing Up của Steve Martin mô tả kỹ những năm tháng như vậy.
Một ngày "chạy sô"
Không có ngày nào giống ngày nào, nhưng một ngày bận rộn thường có những phần sau:
| Thời điểm | Việc |
|---|---|
| Sáng | Ngủ bù, trả lời ban tổ chức, đọc lại kịch bản sự kiện tối |
| Trưa – chiều | Tập với bạn diễn, ghi hình hoặc họp chương trình |
| Chiều muộn | Di chuyển, thử âm thanh ở địa điểm, hoá trang |
| Tối | Một hoặc nhiều suất diễn, có khi ở hai đầu thành phố |
| Khuya | Về nhà hoặc khách sạn, ăn muộn; nếu lưu diễn thì chuẩn bị lên đường sớm hôm sau |
Điều chỉnh tiết mục cho từng khán phòng
Kỹ năng quan trọng nhất của người đi diễn là "đọc phòng". Cùng một tiết mục, khán giả sân khấu kịch cười ở chỗ khác khán giả tiệc công ty. Người làm hài có kinh nghiệm thường:
- Hỏi trước về khán giả: độ tuổi, ngành nghề, có trẻ em không, có lãnh đạo không, sự kiện vui hay trang trọng.
- Chuẩn bị nhiều hơn cần: có sẵn chất liệu thay thế nếu một phần không hợp.
- Mở đầu bằng điều chung: chuyện ở chính địa điểm, chuyện chung của mọi người trong phòng — một cách bắt nhịp nhanh.
- Thích nghi mà không chế giễu: khi diễn ở địa phương khác, có thể nói về trải nghiệm của mình ở đó — đồ ăn, thời tiết, đường xá — nhưng không nhại giọng, không lấy người địa phương làm trò cười.
Cái giá của đời sống đi diễn
Sức khoẻ
Giờ giấc ngược, ăn uống thất thường, ngồi xe nhiều, nói nhiều làm giọng mệt. Nhiều nghệ sĩ hài lớn tuổi nói đến chuyện phải học cách giữ sức, giữ giọng từ sớm.
An toàn khi di chuyển
Di chuyển giữa nhiều điểm diễn trong một tối, thường vào giờ khuya, tiềm ẩn rủi ro giao thông. Người có lịch dày nên có người đưa đón, tránh tự lái khi đã quá mệt.
Gia đình và các mối quan hệ
Đêm nào cũng diễn, cuối tuần và dịp lễ là mùa bận nhất — đúng lúc người khác nghỉ. Thời gian cho gia đình bị co lại.
Cảm giác cô đơn
Nghịch lý của nghề: cả khán phòng cười, rồi người diễn một mình ngồi xe về. Những người làm nghề lâu năm thường khuyên người trẻ giữ những mối quan hệ ngoài nghề và tìm người tâm sự khi cần.
Người hỗ trợ: quản lý và ê-kíp
Khi lịch diễn dày, nghệ sĩ hài thường có quản lý lo nhận lời mời, thương lượng, sắp lịch, và ê-kíp nhỏ gồm người lo trang phục, hoá trang, đưa đón. Với người mới, những việc này đều tự làm. Lời khuyên chung khi bắt đầu có quản lý: hợp đồng rõ ràng, minh bạch phần chia, và nghệ sĩ vẫn nên tự nắm lịch của mình.
Lưu diễn hải ngoại
Các cộng đồng người Việt ở Mỹ, Úc, châu Âu… thường mời nghệ sĩ hài trong nước sang diễn, đặc biệt dịp Tết. Một chuyến lưu diễn có thể đi nhiều thành phố trong vài tuần, ngủ ít, lệch múi giờ. Khán giả hải ngoại cũng khác: nhiều thế hệ, có người trẻ không rành tiếng Việt, có người lớn tuổi nhớ những tiết mục cũ. Tiết mục thường phải lai giữa cái quen thuộc và chuyện đời sống nơi khán giả đang sống.
Chuẩn bị cho một suất diễn ở nơi lạ
Người đi diễn lâu năm thường có một "túi đồ nghề" và một danh sách kiểm tra riêng. Những thứ hay được nhắc tới:
- Thông tin liên lạc tại chỗ: số điện thoại người phụ trách, sơ đồ địa điểm, lối vào hậu trường.
- Bản tóm tắt chương trình: mình diễn sau ai, trước ai, bao nhiêu phút, ai giới thiệu.
- Trang phục dự phòng và đồ hoá trang cơ bản, vì không phải nơi nào cũng có phòng thay đồ đầy đủ.
- Nước, thuốc ngậm cho giọng, vài món ăn nhẹ cho những tối không kịp ăn.
- Một danh sách chất liệu dự phòng — năm, mười phút có thể thêm hoặc bỏ tuỳ chương trình chạy nhanh hay chậm.
Thử âm thanh trước giờ diễn gần như là quy tắc bắt buộc. Một chiếc micro không dây hết pin, một chiếc loa đặt ngay sau lưng gây hú — những chuyện nhỏ ấy có thể làm hỏng cả suất diễn mà người xem chỉ nghĩ là "diễn không vui".
Góc nhìn hôm nay
Mạng xã hội thay đổi đời sống đi diễn theo hai hướng: người có khán giả trực tuyến lớn bán được vé ở những thành phố họ chưa từng đặt chân; đồng thời mỗi suất diễn đều có thể bị quay lén, cắt ghép, nên người diễn phải cẩn trọng hơn với từng câu nói.
Với người mới, lời khuyên của người đi trước thường rất đời thường: nhận nhiều kiểu suất diễn để học đọc phòng; ghi chép sau mỗi đêm diễn chỗ nào hiệu quả, chỗ nào không; giữ sức khoẻ như giữ chất liệu; và đừng quên lý do mình vào nghề khi lịch diễn kín đến mức không còn thời gian viết.
Câu hỏi thường gặp
Chạy sô là gì?
Chạy sô là cách nói của giới nghệ sĩ chỉ việc diễn liên tiếp nhiều suất ở nhiều địa điểm, có khi trong cùng một ngày. Đây là nhịp làm việc quen thuộc của nghệ sĩ hài có tiếng, nhất là mùa cuối năm.
Nghệ sĩ hài thường diễn ở đâu?
Họ diễn ở sân khấu kịch, sân khấu hài, sự kiện doanh nghiệp, tiệc cưới, hội chợ, lễ hội, các tour tỉnh, lưu diễn hải ngoại và trong các chương trình ghi hình. Mỗi nơi đòi hỏi cách điều chỉnh tiết mục khác nhau.
Headliner trong hài độc thoại là gì?
Headliner là người diễn chính của một đêm hài, có suất dài nhất và tên lớn nhất trên áp phích. Trước headliner thường có MC mở màn và một người diễn giữa.
Diễn hài ở sự kiện công ty khác sân khấu thế nào?
Khán giả sự kiện công ty đến vì công việc, gồm nhiều cấp bậc, nên tiết mục phải phù hợp đối tượng và tránh đề tài nhạy cảm. Người diễn cần hỏi kỹ ban tổ chức về khán giả trước khi lên sân khấu.
