Ad-lib là câu nói hoặc hành động người diễn tự nghĩ ra ngay lúc diễn, không có trong kịch bản. Trong hài kịch, ad-lib được phép khi cả ê-kíp đã thống nhất có chỗ cho nó, khi nó phục vụ cảnh diễn và không làm bạn diễn lạc nhịp; nó bị coi là phạm luật khi một người tự ý chen vào để chiếm tiếng cười, phá cấu trúc cảnh hoặc vượt khung giờ phát sóng. Nhiều ad-lib "ngẫu hứng" nổi tiếng thật ra là kết quả của rất nhiều chuẩn bị.
Ad-lib, ứng tác và "câu đã chuẩn bị sẵn"
Từ ad lib rút gọn từ tiếng Latin ad libitum, nghĩa là "tuỳ ý". Trong âm nhạc nó chỉ đoạn người chơi được tự do; trong sân khấu và truyền hình nó chỉ lời nói ngoài kịch bản. Cần phân biệt vài khái niệm hay lẫn:
| Khái niệm | Là gì | Có kịch bản không |
|---|---|---|
| Ad-lib | Câu ngẫu hứng chen vào một cảnh vốn có kịch bản | Có kịch bản, ad-lib là phần lệch ra |
| Ứng tác (improv) | Cả cảnh được dựng tại chỗ từ một gợi ý | Không có kịch bản |
| Crowd work | Danh hài độc thoại trò chuyện với khán giả | Có khung, nội dung tuỳ khán giả |
| Câu "ngẫu hứng" đã chuẩn bị | Câu đáp được viết sẵn cho những tình huống hay gặp | Có, nhưng giả vờ như không |
Loại cuối cùng nghe có vẻ gian lận nhưng rất phổ biến. Danh hài đi diễn lâu năm biết những gì hay xảy ra: điện thoại reo, micro rè, ai đó đứng dậy đi ra ngoài. Họ chuẩn bị sẵn câu đáp, và khán giả mỗi đêm vẫn nghe như lần đầu. Ranh giới giữa ad-lib thật và ad-lib "có chuẩn bị" vì vậy mờ hơn người xem nghĩ.
Khi nào ad-lib được chào đón
Khi ê-kíp đã thống nhất
Một số đạo diễn phim hài và chương trình truyền hình cố ý chừa chỗ cho diễn viên ứng biến. Họ quay một lần theo kịch bản, rồi vài lần cho diễn viên tự do, sau đó chọn bản tốt nhất ở phòng dựng. Nhiều phim hài Mỹ từ thập niên 2000 làm theo cách này. Trên trường quay như vậy, ad-lib là một phần của quy trình chứ không phải phá luật.
Khi có sự cố
Một đạo cụ rơi, một bạn diễn quên lời, đèn tắt. Lúc này ad-lib cứu cảnh diễn. Danh hài có kinh nghiệm thường biến sự cố thành tiếng cười lớn nhất đêm, vì khán giả biết đó là thật và thích thú khi thấy người diễn xử lý nhanh.
Khi khán phòng tạo ra tình huống
Trên sân khấu hài độc thoại, một tràng cười lạ, một tiếng động ngoài đường, một vị khách đến muộn đều là chất liệu. Phản ứng đúng lúc khiến khán giả cảm thấy suất diễn này là duy nhất.
Khi nào ad-lib gây hại
- Làm bạn diễn mất câu đáp: trong kịch có kịch bản, mỗi câu thoại là tín hiệu cho câu tiếp theo. Một câu lạ chen vào có thể làm bạn diễn lúng túng, quên lời.
- Chiếm tiếng cười: ad-lib để nổi bật hơn bạn diễn, cướp cú chốt của người khác, là điều tối kỵ trong đoàn diễn.
- Phá cấu trúc: một câu đùa ngoài lề có thể làm hỏng phần dựng của cú cười sau, hoặc làm mất mạch câu chuyện.
- Vượt giờ: truyền hình trực tiếp có khung giờ chặt. Ad-lib kéo dài vài chục giây có thể buộc ê-kíp cắt mất một tiết mục khác.
- Vượt giới hạn nội dung: kịch bản đã được duyệt, còn câu ngẫu hứng thì chưa. Một câu nói hớ trên sóng có thể gây rắc rối cho cả chương trình.
"Bể" cảnh: khi chính diễn viên bật cười
Một hiện tượng gắn chặt với ad-lib là diễn viên bật cười giữa cảnh, tiếng Anh gọi là breaking hoặc corpsing. Thường xảy ra khi một người ad-lib làm bạn diễn bất ngờ.
Trên sân khấu hay truyền hình trực tiếp, khán giả đôi khi rất thích những khoảnh khắc này, vì nó cho thấy sự thật đằng sau màn diễn. Nhiều đoạn "bể" cảnh trong các chương trình hài trực tiếp được khán giả nhớ lâu hơn chính tiểu phẩm. Nhưng trong giới nghề, việc "bể" thường xuyên bị coi là thiếu chuyên nghiệp, và việc cố tình làm bạn diễn "bể" để câu tiếng cười cũng bị nhiều người phê phán. Ranh giới giữa vui vẻ và thiếu tôn trọng bạn diễn khá mỏng.
Những ad-lib nổi tiếng: nên nghe với chút dè dặt
Lịch sử điện ảnh và truyền hình đầy những câu chuyện "câu này là diễn viên tự nghĩ ra". Một số được nhiều nguồn xác nhận, một số chỉ là giai thoại lan truyền. Ví dụ, nhiều cuốn sách về phim Caddyshack (1980) kể rằng nhiều cảnh của diễn viên Bill Murray được ứng biến trên trường quay. Câu "You're gonna need a bigger boat" trong Jaws (1975) — dù phim không phải phim hài — cũng thường được kể là câu diễn viên tự nghĩ ra, dù các nguồn kể chi tiết khác nhau.
Bài học ở đây: khi đọc "câu thoại nổi tiếng này là ad-lib", hãy xem nguồn là ai. Lời kể của chính người trong cuộc nhiều năm sau cũng có thể sai lệch. Và ngay cả ad-lib thật cũng chỉ còn lại trong phim vì đạo diễn và người dựng đã chọn giữ nó.
Làm sao ad-lib giỏi
- Thuộc kịch bản thật kỹ. Nghe ngược đời nhưng đúng: chỉ người nắm chắc cảnh mới đủ tự tin để lệch ra và quay lại.
- Nghe nhiều hơn nói. Ad-lib hay nhất thường là phản ứng với điều vừa xảy ra, không phải câu đùa nghĩ sẵn đem nhét vào.
- Giữ nhân vật. Câu ngẫu hứng phải là điều nhân vật sẽ nói, không phải điều diễn viên muốn nói.
- Trả lại nhịp cho bạn diễn. Sau ad-lib, đưa cảnh về đúng chỗ để bạn diễn bắt được câu tiếp.
- Học ứng tác. Các lớp improv dạy những nguyên tắc như "đồng ý và thêm vào" (yes, and), lắng nghe, xây dựng trên ý của người khác. Đây là nền tảng cho ad-lib tốt.
- Ghi lại ad-lib hay. Câu ngẫu hứng nào được cười to, hãy ghi lại. Nhiều tiết mục được hoàn thiện dần từ những lần ad-lib như vậy.
Góc nhìn hôm nay
Ngoài sân khấu, ad-lib là kỹ năng hữu ích cho MC, người thuyết trình và bất kỳ ai phải nói trước đám đông. Một câu đáp nhẹ nhàng khi micro hỏng hay khi máy chiếu không lên giúp người nghe thả lỏng và tin tưởng người nói hơn. Chuẩn bị sẵn vài câu cho những sự cố hay gặp là cách làm của người chuyên nghiệp, không có gì đáng ngại.
Muốn đọc thêm, các cuốn sách về ứng tác như Impro của Keith Johnstone, hoặc lịch sử nhà hát Second City ở Chicago, cho thấy cách ứng biến trở thành một nghề có phương pháp.
Câu hỏi thường gặp
Ad-lib nghĩa là gì?
Ad-lib là câu nói hoặc hành động người diễn tự nghĩ ra ngay lúc diễn, không có trong kịch bản. Từ này rút gọn từ tiếng Latin "ad libitum", nghĩa là "tuỳ ý".
Ad-lib khác improv thế nào?
Ad-lib là câu ngẫu hứng chen vào một cảnh vốn có kịch bản. Improv, hay ứng tác, là dựng cả cảnh tại chỗ không có kịch bản, chỉ từ một gợi ý. Học improv giúp ad-lib tốt hơn.
Diễn viên có được tự ý ad-lib không?
Tuỳ vào thoả thuận với đạo diễn và ê-kíp. Có phim trường cố ý chừa chỗ cho diễn viên ứng biến; có vở kịch và chương trình yêu cầu bám sát kịch bản. Tự ý ad-lib để chiếm tiếng cười hay làm bạn diễn lúng túng bị coi là thiếu chuyên nghiệp.
Breaking hay corpsing là gì?
Đó là khi diễn viên bật cười giữa cảnh, thường do bạn diễn ad-lib bất ngờ. Khán giả có thể thích những khoảnh khắc này, nhưng trong giới nghề việc "bể" cảnh thường xuyên bị coi là thiếu chuyên nghiệp.
Những câu ad-lib nổi tiếng có thật là ngẫu hứng không?
Một số được nhiều nguồn xác nhận, một số chỉ là giai thoại. Nhiều câu "ngẫu hứng" thật ra đã được chuẩn bị, hoặc được giữ lại trong phim nhờ đạo diễn và người dựng chọn. Nên xem nguồn trước khi tin.
