Hài độc thoại ở Việt Nam: thể loại du nhập và khác biệt khi nói tiếng Việt

Hài độc thoại (stand-up comedy) là thể loại du nhập vào Việt Nam, phổ biến dần qua video trên mạng và các buổi open mic ở thành phố lớn, chủ yếu từ khoảng thập niên 2010. Khi chuyển sang tiếng Việt, thể loại này gặp những khác biệt rất riêng: hệ thống xưng hô buộc người diễn phải chọn vị thế với khán giả ngay từ câu đầu, thanh điệu mở ra kho chơi chữ phong phú, và khán giả vốn quen tấu hài, tiểu phẩm có kịch bản và bạn diễn. Hiểu những khác biệt đó là bước đầu để nói hài độc thoại bằng tiếng Việt cho tự nhiên.

Thể loại đến từ đâu

Hài độc thoại theo kiểu Mỹ, Anh, với một người cầm micro nói chuyện đời mình bằng giọng của chính mình, không có truyền thống lâu đời ở Việt Nam. Truyền thống tiếng cười của người Việt mạnh ở những hình thức khác: hề chèo, truyện cười dân gian, tấu hài, tiểu phẩm sân khấu và truyền hình. Những hình thức ấy có nhân vật, có kịch bản, thường có hai người trở lên tung hứng.

Hài độc thoại đến qua vài con đường cùng lúc: khán giả trẻ xem các suất diễn đặc biệt có phụ đề trên nền tảng trực tuyến; cộng đồng người nước ngoài tổ chức đêm hài tiếng Anh ở các thành phố lớn; và người Việt từng sống, học ở nước ngoài mang thể loại về. Từ những đêm tiếng Anh, dần có các đêm tiếng Việt, rồi các nhóm tổ chức open mic thường kỳ ở quán cà phê, quán bar. Mốc thời gian chính xác và các nhóm cụ thể thay đổi nhanh và chưa có tài liệu tổng kết đáng tin, nên ở đây chỉ nói chung.

Khác biệt 1: Xưng hô — chọn vị thế từ chữ đầu tiên

Trong tiếng Anh, người diễn nói "I" và gọi khán giả là "you". Trung tính, xong. Trong tiếng Việt, mỗi cách xưng là một lời tuyên bố về quan hệ:

Không có lựa chọn đúng cho mọi trường hợp. Điều quan trọng là xưng hô phải khớp với persona của người diễn và với khán phòng hôm đó. Nhiều người còn đổi xưng hô giữa chừng như một kỹ thuật: đang "tôi" chuyển sang "mình" khi kể chuyện riêng tư, tạo cảm giác hạ phòng thủ.

Xưng hô cũng là chất liệu. Cảnh không biết gọi người mới gặp là gì, tình huống gọi nhầm vai vế, cuộc gọi bị đổi xưng hô đột ngột khi có người lớn bước vào: đó là những đề tài quan sát gần như chỉ người nói tiếng Việt mới thấy hết cái buồn cười.

Khác biệt 2: Thanh điệu và chơi chữ

Tiếng Việt có sáu thanh, nhiều từ đồng âm và một truyền thống nói lái lâu đời. Chơi chữ bằng tiếng Việt vì thế rất giàu, nhưng có cái bẫy: chơi chữ trên sân khấu hài độc thoại hiện đại dễ bị coi là lối hài cũ, kiểu đố mẹo, nếu chỉ dừng ở trò chữ. Danh hài độc thoại tiếng Anh cũng đối mặt điều tương tự với "pun".

Chơi chữ hiệu quả nhất khi nó phục vụ một tiền đề hoặc một nhân vật, thay vì đứng riêng. Một câu nói lái bật ra đúng lúc từ miệng một nhân vật trong câu chuyện thường buồn cười hơn một chuỗi câu nói lái liên tiếp.

Thanh điệu còn ảnh hưởng tới nhịp. Câu chốt tiếng Việt kết bằng từ mang thanh nặng, thanh hỏi hay thanh ngang tạo cảm giác khác nhau khi dừng. Đây là chỗ người diễn phải tự cảm, vì chưa có tài liệu dạy hài nào hệ thống hoá điều này cho tiếng Việt.

Khác biệt 3: Khán giả quen với hài có kịch bản

Khán giả Việt lớn lên với tiểu phẩm truyền hình, tấu hài, kịch sân khấu, những hình thức có nhân vật, có xung đột dựng sẵn và nhịp tung hứng giữa hai người. Hài độc thoại thì khác: một người, không phục trang, nói bằng giọng thật, và chất liệu là đời của chính họ.

Điều này dẫn tới vài phản ứng thường gặp ở khán giả mới: chờ người diễn "vào vai", ngạc nhiên vì không có cao trào kịch tính, hoặc thấy lạ khi người diễn nói chuyện riêng tư. Ngược lại, khán giả đã xem nhiều suất diễn đặc biệt nước ngoài lại có thể mong chờ nhịp và đề tài kiểu Mỹ. Người diễn tiếng Việt đứng giữa hai kỳ vọng đó.

Khác biệt 4: Thể diện và chuyện riêng

Hài độc thoại phương Tây thường đào rất sâu vào đời tư: gia đình, quan hệ, thất bại. Văn hoá Việt coi trọng thể diện gia đình hơn, nên kể chuyện bố mẹ, vợ chồng trên sân khấu có thể khiến khán phòng ngượng thay vì cười. Người diễn thường phải tìm cách kể sao cho người được nhắc tới vẫn giữ phẩm giá: cười vào tình huống, cười vào chính mình, không cười vào người thân.

Tự trào là công cụ mạnh trong bối cảnh này. Khán giả Việt rất sẵn lòng cười cùng một người tự nhận mình vụng về, lúng túng, thất bại, miễn là người đó không tự hạ thấp tới mức tội nghiệp.

Đề tài nên tránh

Hài độc thoại ở đâu cũng có ranh giới, và ở Việt Nam có vài ranh giới rõ:

• Giọng và vùng miền: nhại giọng địa phương để gây cười là lối đã cũ và dễ gây tổn thương. Quan sát về khác biệt văn hoá có thể làm, nhưng đích nhắm phải là tình huống, không phải người vùng nào đó.
• Ngoại hình, khuyết tật, giới tính, hoàn cảnh nghèo khó: những đề tài cười "rẻ" và ngày càng bị khán giả trẻ phản ứng.
• Chính trị và tôn giáo: nhạy cảm và có thể vi phạm pháp luật về nội dung biểu diễn.

Người tổ chức các đêm diễn có bán vé cũng cần tìm hiểu quy định hiện hành về tổ chức biểu diễn nghệ thuật, vì một buổi diễn công khai không giống một buổi nói chuyện riêng.

Góc nhìn hôm nay: bắt đầu nói hài độc thoại bằng tiếng Việt

Muốn thử, bước đầu là đi xem vài đêm open mic tiếng Việt ở thành phố mình để cảm khán phòng. Tìm theo từ khoá "open mic hài độc thoại" hoặc "stand-up comedy" kèm tên thành phố trên mạng xã hội. Khi viết, thử bắt đầu từ những đề tài chỉ người Việt mới hiểu hết: xưng hô, mâm cơm gia đình, nhóm chat họ hàng, đi đám cưới. Đó là chất liệu mà không suất diễn nước ngoài nào lấy mất của mình.

Các sách dạy hài độc thoại hiện chủ yếu bằng tiếng Anh, như The Comedy Bible của Judy Carter hay Step by Step to Stand-Up Comedy của Greg Dean. Phần khung (tiền đề, act-out, câu chốt) dùng được cho tiếng Việt; phần nhịp, xưng hô và chơi chữ thì người diễn phải tự tìm qua từng đêm trên sân khấu.