Comedy special là một suất hài độc thoại trọn vẹn, thường dài khoảng một giờ, được ghi hình chuyên nghiệp để phát trên truyền hình hay nền tảng trực tuyến. Nó là hậu duệ của album hài thu âm thập niên 1950–1960, khi người ta mua đĩa than để nghe danh hài nói. Với người làm hài độc thoại, một suất diễn đặc biệt là cột mốc sự nghiệp: nó chốt lại một "giờ" chất liệu đã mài giũa nhiều năm, và sau đó thường phải viết lại từ đầu.
Từ đĩa than: thời của album hài
Trước khi truyền hình phát những suất diễn dài, cách duy nhất để nghe một danh hài nói trọn một tiết mục là ngồi trong khán phòng, hoặc nghe đĩa. Từ thập niên 1950, các hãng đĩa ở Mỹ bắt đầu thu âm hài độc thoại trước khán giả thật. Mort Sahl thường được nhắc như một trong những người mở đầu lối album hài độc thoại hiện đại, nói về đời sống và thời sự bằng giọng của mình thay vì kể chuyện cười có sẵn.
Album gây tiếng vang lớn nhất thời đó là The Button-Down Mind of Bob Newhart (1960). Bob Newhart nổi tiếng với những đoạn độc thoại một phía qua điện thoại, khán giả chỉ nghe ông nói và tự tưởng tượng người ở đầu dây bên kia. Album này giành giải Album của năm tại Grammy, một thành tích hiếm có với một đĩa hài.
Album hài có một đặc điểm thú vị: nó dạy danh hài làm việc chỉ bằng âm thanh. Không có biểu cảm, không có động tác, mọi thứ nằm ở giọng, nhịp và khoảng lặng. Một số danh hài vẫn ra album âm thanh song song với bản ghi hình cho tới hôm nay, và giải Grammy vẫn có hạng mục dành cho album hài.
Lên màn ảnh: truyền hình trả tiền và phim chiếu rạp
Truyền hình phổ thông Mỹ từ thập niên 1950 đã có hài độc thoại, nhưng chủ yếu là lượt ngắn trong chương trình tạp kỹ hay talk show, bị giới hạn bởi thời lượng và quy định ngôn từ của sóng phát công cộng. Bước ngoặt đến từ truyền hình cáp trả tiền. Từ giữa thập niên 1970, HBO bắt đầu phát các suất diễn hài trọn vẹn, không cắt, không quảng cáo xen giữa. Danh hài có cả giờ để xây mạch, và khán giả ở nhà được xem gần như y nguyên đêm diễn.
George Carlin là một trong những danh hài gắn bó lâu nhất với hình thức này; ông thực hiện hơn chục suất diễn đặc biệt cho HBO qua nhiều thập niên. Cùng thời, một số suất diễn được đưa ra rạp chiếu như phim. Richard Pryor: Live in Concert (1979) thường được giới phê bình nhắc như một trong những phim hài độc thoại có ảnh hưởng nhất.
Thời nền tảng trực tuyến
Từ giữa thập niên 2010, các nền tảng xem phim trực tuyến đầu tư mạnh vào suất diễn hài đặc biệt. Điều này thay đổi vài thứ: số lượng suất diễn ra mắt mỗi năm tăng nhiều, khán giả ở nhiều nước có thể xem cùng lúc, kèm phụ đề nhiều thứ tiếng. Hài độc thoại tiếng Anh nhờ vậy đến được với khán giả ở những nơi chưa từng có câu lạc bộ hài, trong đó có Việt Nam.
Song song, nhiều danh hài tự sản xuất và đăng suất diễn lên các kênh video miễn phí, giữ quyền với chất liệu và kiếm tiền từ quảng cáo, vé diễn hoặc người ủng hộ. Ranh giới giữa "suất diễn đặc biệt" và "video hài" vì thế mờ dần.
Các mốc chính của hình thức
| Thời kỳ | Phương tiện chính | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Thập niên 1950–1960 | Album đĩa than | Chỉ có âm thanh; danh hài như Mort Sahl, Bob Newhart, nhiều album bán chạy |
| Thập niên 1950–1970 | Lượt ngắn trên truyền hình phổ thông | Vài phút, chịu giới hạn ngôn từ của sóng công cộng |
| Từ giữa thập niên 1970 | Truyền hình cáp trả tiền | Suất diễn trọn vẹn, không cắt |
| Cuối 1970 – 1980 | Phim chiếu rạp | Một số suất diễn được phát hành như phim điện ảnh |
| Từ giữa thập niên 2010 | Nền tảng trực tuyến, kênh video | Số lượng lớn, phát toàn cầu, nhiều danh hài tự sản xuất |
Một suất diễn đặc biệt được làm ra sao
Mài chất liệu trên đường lưu diễn
Chất liệu của một suất diễn đặc biệt thường được thử ở open mic và câu lạc bộ, rồi diễn đi diễn lại trong một chuyến lưu diễn dài. Qua hàng chục, hàng trăm đêm, mỗi câu được chỉnh tới khi chắc. Đến lúc ghi hình, người diễn đã thuộc nhịp của từng tiếng cười.
Chọn nơi ghi hình
Khán phòng ảnh hưởng tới cảm giác của suất diễn: một nhà hát lớn cho cảm giác sự kiện, một câu lạc bộ nhỏ cho cảm giác gần gũi. Nhiều danh hài chọn quê nhà hoặc một thành phố có ý nghĩa với mình.
Quay nhiều máy, thường quay hơn một đêm
Suất diễn thường được quay bằng nhiều máy, có máy hướng vào khán giả để bắt phản ứng. Phổ biến là ghi hai đêm (hoặc hai suất trong một đêm) rồi dựng chọn đoạn tốt nhất của mỗi lần. Dựng khéo, người xem không nhận ra.
Hậu kỳ
Phần dựng quyết định nhịp xem ở nhà: khi nào cắt sang khán giả, khi nào giữ cận mặt người diễn, có giữ nguyên những quãng lặng hay không. Âm thanh cũng được xử lý để tiếng cười rõ mà không lấn giọng nói.
Sau suất diễn đặc biệt: viết lại từ số không
Có một thông lệ được nhiều danh hài nhắc: sau khi một giờ chất liệu đã phát thành suất diễn đặc biệt, họ không diễn lại nó nữa. Khán giả đã xem trên màn ảnh, và chất liệu được coi là đã "dùng hết". Người diễn quay lại open mic với một trang trắng, và bắt đầu dựng giờ tiếp theo.
Chính thông lệ này tạo ra nhịp sống của nghề: vài năm một suất diễn đặc biệt, mỗi lần là một giai đoạn đời người diễn. Xem các suất diễn của cùng một danh hài theo thứ tự thời gian thường giống đọc một cuốn nhật ký.
Góc nhìn hôm nay: xem suất diễn đặc biệt như người trong nghề
Lần tới xem một suất diễn hài, thử để ý vài thứ: tiếng cười đầu tiên đến sau bao lâu, người diễn chuyển giữa các bit thế nào, có callback nào ở cuối nhắc về đầu, máy quay cắt sang khán giả lúc nào. Xem lại lần hai, khi đã biết câu chốt, sẽ thấy rõ phần kỹ thuật hơn.
Ai muốn biết bối cảnh lịch sử của album hài và truyền hình Mỹ có thể đọc The Comedians của Kliph Nesteroff. National Comedy Center ở Jamestown, New York, mở năm 2018, cũng lưu giữ nhiều tư liệu về lịch sử ghi âm và ghi hình hài.
Câu hỏi thường gặp
Comedy special là gì?
Comedy special là một suất hài độc thoại trọn vẹn, thường dài khoảng một giờ, được ghi hình chuyên nghiệp để phát trên truyền hình hoặc nền tảng trực tuyến. Nó thường là kết quả của nhiều năm thử và mài chất liệu.
Album hài đầu tiên đoạt Grammy Album của năm là album nào?
The Button-Down Mind of Bob Newhart, phát hành năm 1960, là album hài nổi tiếng đã giành giải Album của năm tại Grammy. Đây là thành tích hiếm có với một đĩa hài.
Vì sao danh hài không diễn lại chất liệu sau khi ra suất diễn đặc biệt?
Vì khán giả đã xem trên màn ảnh nên chất liệu mất yếu tố bất ngờ. Nhiều danh hài coi suất diễn đặc biệt là điểm khép lại một giai đoạn và bắt đầu viết giờ chất liệu mới.
Suất diễn hài đặc biệt có được quay trong một đêm không?
Thường thì không chỉ một lần. Phổ biến là ghi hai suất hoặc hai đêm rồi dựng chọn đoạn tốt nhất, quay bằng nhiều máy kể cả máy hướng vào khán giả.
Album hài khác suất diễn hài ghi hình thế nào?
Album hài chỉ có âm thanh, nên mọi thứ dồn vào giọng, nhịp và khoảng lặng. Suất diễn ghi hình thêm biểu cảm, động tác và phản ứng khán giả, nhưng phụ thuộc nhiều vào cách quay và dựng.
